​Eduardo Mendoza is een markante Spaanse schrijver die mij heeft weten te verrassen met zijn verhalen. Stel je in op een grappig boek, dan is het een leuk boek om te lezen. Met ‘Een wonderbaarlijke reis’ weet Mendoza satire, humor en maatschappelijke observaties in een unieke context te vertalen in een lichtvoetig en tegelijkertijd diepgaand verhaal. Het boek is oorspronkelijk gepubliceerd in 2008 en in datzelfde jaar vertaald door Felicitas van Wijk- Gertenaar en Ilona van der Werff-Nieuweboer. Het is een wonderlijk verwarrend boek wat blijft verrassen. 

Filosoof Pomponio reist door het Romeinse rijk op zoek naar geneeskrachtig water. Onderweg komt hij aan in de stad Nazareth waar een plaatselijke timmerman ter dood veroordeeld is door verhanging aan het kruis. Als kleine Jezus Pomponio vraagt om zijn onschuldige vader van het kruis te redden, aarzelt Pomponio niet. 
Samen beginnen zij aan een zoektocht naar bewijzen, sporen en motieven, in een setting vol politieke intriges, religieuze belangen en verborgen geheimen. Ze struikelen van de ene ontdekking in de andere en iedere keer komt het voor Pomponio, kleine Jezus en veroordeelde Jozef toevallig zo uit dat de kruisiging uitgesteld wordt. Pomponio en kleine Jezus zetten door tot de onvoorstelbare waarheid uiteindelijk boven tafel komt.

“Ik ben er altijd op tegen geweest voor kinderen te verzwijgen wat ze uiteindelijk toch van slaven, kooplui, soldaten en ander ruig volk te horen krijgen of zelfs zullen ervaren, en in dat geval kunnen ze maar beter weten welke tarieven er gehanteerd worden.”

Het boek is als een grote mixtape van Bijbelse verhalen waar van alles door elkaar loopt. De ene onverwachte wending na de andere vindt plaats in het relatief korte verhaal. Tijdens de zoektocht van Pomponio en kleine Jezus belanden ze in de machtsstrijd in de lokale gemeenschap, belangen van het Romeinse gezag, en het halsstarrig en onverklaarbare zwijgen van Jozef. Door het verhaal heen weet je niet meer wie te geloven en te vertrouwen. 

Het is een grappig verhaal vol verwonderlijke verrassingen. Het doet mij zo nu en dan denken aan de Monty Python films. In de zoektocht van Pomponio en kleine Jezus komen ze op bijzondere plekken terecht, worden verliefd, spannen soldaten voor hun karretje en hebben immens veel geluk met toevalligheden. En deze toevalligheden geven het verhaal zo nu en dan gewoon een sneue tint wat het verhaal ook weer heel vermakelijk maakt. Mendoza gebruikt de historische setting als decor en speelt vrij met personages, motieven en ideeën. Zo wordt het verhaal een mix tussen detective, historische fictie en religieuze reflectie, gekruid met humor en ironie.

Mendoza schrijft helder en toegankelijk met hier en daar een filosofische reflectie door de ogen van Pomponio. Met een speelse en lichte toon weet Mendoza het verhaal tot leven te brengen. Creatief kan hij een verrassend verhaal tevoorschijn toveren vol politieke intriges en filosofische verkenningen. 

We duiken onder in de verkenning van het geloof in dit boek; het geloof als kwestie van twijfel, interpretatie en vertrouwen. Ook verkent Mendoza in het boek de rechtvaardigheid te midden van politieke belangen en macht. Het beschuldigen van Jozef belichaamt lager gestelde mensen die ten onrechte worden opgeofferd in grotere politieke en maatschappelijke belangen. Het boek laat zien hoe macht, belangen en manipulatie vaak verborgen waarheden overschaduwen. Pomponio’s zoektocht is een poging om rechtvaardigheid te herstellen, of in ieder geval de waarheid zo goed mogelijk te benaderen.

“Vrouwen zoals ik onderhouden alleen persoonlijke contacten en floreren bij elke conjunctuur. De tijd is onze vijand, en daar kun je je niet tegen verzetten.”

Mendoza staat bekend om zijn humoristische toon in boeken en dit boek is geen uitzondering. Hij staat bekend om het combineren van absurditeit, satire, misdaad, filosofie en historische fictie. Hij gebruikt ironie en komische momenten om het zware karakter van religieuze en morele kwesties lichter te maken. De geest van parodie komt ook naar voren in de manier waarop Mendoza speelt met clichés van religieuze romans of thrillers over heilige geheimen, zonder wraakzuchtig te zijn, maar eerder speels en kritisch.

Ik moest even wennen aan de invalshoek van het boek, maar eenmaal onderweg was het lastig weg te leggen omdat het zo vermakelijk leest. Het is een boek dat serieuze onderwerpen aansnijdt op een luchtige en speelse manier. Het is een grappig boek en leest ontzettend fijn. De kracht van het boek zit in de balans: de lichtheid van humor en ironie verhindert niet dat er serieuze vragen gesteld worden. De personages zijn boeiend genoeg om empathie op te wekken, en de setting is aantrekkelijk mysterieus zonder te vervallen in pure fantasie. ‘De wonderbaarlijke reis’ van Eduardo Mendoza is een intrigerende, slimme en lichtvoetige roman die historische fictie, detective-elementen en religieuze thematiek combineert die ik zeker zou aanraden als je op zoek bent naar een wat luchtiger boek.

De wonderbaarlijke reis van Eduardo Mendoza, vertaald door Felicitas van Wijk-Gertenaar en Ilona van der Werff-Nieuweboer en uitgegeven door Arena in 2008. 

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link. 

In de wereldliteratuur kunnen we niet om dit boek heen. ‘Naar de vuurtoren’ is een absoluut meesterwerk geheel vertaald in de kenmerkende stijl van Virginia Woolf. De in 2022 uitgebrachte vertaling van Barbara de Lange is gebaseerd op de in 1927 gepubliceerde Engelse editie van de Hogarth Press, de uitgeverij van Leonard en Virginia Woolf. Het lijkt een eenvoudige familieroman, toch weet Woolf aan de hand van de kleinste details tijd, verlies, herinnering en de ongrijpbare samenhang tussen mensen te zijn te onderzoeken. In plaats van gebeurtenissen schrijft ze over de momenten van bewustzijn, flarden van gedachten, kleine observaties die samen een geheel vormen dat groter is dan de som der delen.

Centraal staat de familie Ramsay: mevrouw Ramsay, haar man en hun acht kinderen. Rond hen cirkelt een bonte verzameling gasten, kunstenaars, filosofen en vrienden. In het eerste deel val je als lezer midden in het gesprek tussen mevrouw Ramsay en haar zoon James waarin ze hem beloofd morgen naar de vuurtoren te gaan als het mooi weer is. Waarna meneer Ramsay de hoop van de kleine James in een zin wegvaagt door te zeggen dat het morgen niet kan omdat het niet mooi weer wordt. Hier schetst Woolf direct de spanning in relaties die terug blijft komen in het boek en die de kleine en grote gebeurtenissen overstemt. 

“Met die lofprijzingen op het licht prees ze zichzelf, zonder ijdelheid, want ze was streng, ze was onderzoekend, ze was net zo mooi als dat licht.”

Het boek heeft de kenmerkende stijl van Woolf, lange zinnen die eindeloos meanderen tot een klein verhaal op zich. Ze schrijft de kleinste details op, dat wat opvalt in de kleinste dagelijkse activiteiten, zoals de gebreide sok, de tuin of de fruitschaal die op tafel staat. De kleuren, de vormen, de manier waarop het licht erover valt, hoe elk stuk fruit bijna een eigen aanwezigheid krijgt beschrijft ze met finesse. Diezelfde kracht ligt in haar beschrijvingen van het gezinsleven: de gesprekken aan tafel, de stille irritaties, de momenten van genegenheid. Ze zijn herkenbaar en intiem, maar nooit sentimenteel. De ups-and-downs van een huwelijk, de spanningen tussen ouders en kinderen, de onuitgesproken verlangens en verwachtingen, ze worden niet uitgelegd, maar ervaren.
De grote gebeurtenissen in het gezin, zoals het sterven van broer Andrew, worden slechts tussen de regels kort genoemd. Dit is ook een toonbeeld van de dynamiek in het gezin waarin veel onbesproken blijft. Het is een meditatieve vorm van lezen die dit boek krachtig maken, met een vernauwde focus. Tussen de meanderende zinnen wordt de aandacht steeds verlegt van het ene personage naar het andere. Zo dein je als lezer mee op de golven van het gezin.

“Hoewel ze doorging met breien en rechtop bleef zitten, voelde ze zich zo; en dat zelf, dat al zijn banden had afgeschud, kreeg nu de vrijheid voor de vreemdste avonturen.”

Het is een ode aan de verbindende kracht van de vrouw in het gezin en haar eindeloze stroom aan gedachten waarvan de meeste onuitgesproken blijven. “Vanzelfsprekend kwamen ze, omdat ze een vrouw was, de hele dag met dit en met dat naar haar toe; de een wilde dit, de ander dat; de kinderen werden groot; ze had geregeld het gevoel dat ze niets anders was dan een met menselijke emoties volgezogen spons.” Al breiend observeert mevrouw Ramsay het gezin waarin ze haar gedachten laat lopen en slechts iets uitspreekt als het de dynamiek, rust en vrede in het gezin helpt. 
Wanneer het boek halverwege van toon verandert, en mevrouw Ramsay is gestorven, blijft haar aanwezigheid voelbaar in elke zin. Haar geest waart door het huis, leeft voort op het stoepje, in de kamers, in de herinneringen van haar kinderen en vrienden. Ze is een stille kracht die de wereld bij elkaar hield, en zelfs in haar afwezigheid bepaalt ze het ritme van het leven daar.
Vriendin van de familie Lily observeert het allemaal en met een stille berusting probeert ze het geheel te vatten op haar schildersdoek. Kritisch kijkt ze naar de relatie tussen meneer en mevrouw Ramsay. “Precies in die vluchtige beweging tussen beeld en doek vielen de duivels aan die haar vaak haast in tranen brachten en die de weg van idee naar werk net zo eng maakten als de weg van een kind door een donkere gang.” Aan het eind als de familie de vuurtoren eenmaal heeft bereikt en Lily vanuit de tuin staat te kijken voelt ze dezelfde gunfactor die mevrouw Ramsay altijd aan haar man toonde. Eindelijk weet ze het schilderij af te maken met de geest van mevrouw Ramsay vervat in het doek.

Het huis zelf fungeert als een personage. In het eerste deel gonst het van leven: stemmen, ruzies, spelende kinderen, het ritme van het gezinsleven. In het tweede deel, dat zich jaren later afspeelt, is het huis verlaten, vergaan, in verval. De wind jaagt door de kamers, spinnen hebben hun webben gespannen, en de stilte is bijna tastbaar.
Woolf gebruikt het huis als metafoor voor de familie en voor de menselijke geest. Het rammelt en is in verweer, maar het staat ook voor de illusie van continuïteit. Wanneer het later wordt opgeknapt, met de pretentie weer als vroeger te zijn, weet de lezer dat dat niet kan. De tijd heeft zijn werk gedaan. Alles lijkt hetzelfde, maar niets is meer wat het was.

“Zonder blad om mee te wuiven lag de lente, naakt stralend als een maagd, verschrikkelijk in haar kuisheid en minachtend in zuiverheid, uitgestrekt over de velden, onschuldig en waakzaam en onbekommerd om wat de toeschouwers deden of dachten.”

De ware motor van het boek is de stroom van gedachten, gevoelens en herinneringen die door de personages heen beweegt. Wat ‘Naar de vuurtoren’ zo bijzonder maakt, is de toon. “Al dat zijn en dat doen, dat uitbundige, schitterende, luidruchtige, vervloog; en met een plechtig gevoel verschrompelde je tot je eigen zijn, een wigvormige donkere kern, onzichtbaar voor anderen.” Er hangt een zachte melancholie over het geheel, een triestheid die niet zwaar is maar juist teder. Zoals jij ook beschreef: aan het eind blijft er een gevoel van verdriet, van iets dat voorbij is, maar tegelijk ook van schoonheid. 

“Het was alsof het water wegstroomde en gedachten vaart gaf die op het vasteland stagneerden, alsof het hun lichaam zelfs een zekere fysieke verlichting verleende. Eerst werd de baai door een kleurenvloed met blauw overspoeld, en tegelijk daarmee verruimde het hart en zwom het lichaam, om even later te worden geremd en verkild door het prikkende zwart op de woelige golven.”

Centraal staat natuurlijk de vuurtoren uit de titel. De vuurtoren zelf is een krachtig symbool dat door het hele boek heen schijnt. Hij staat voor iets dat voortdurend aanwezig is maar nooit echt bereikt lijkt te worden. In het begin is de tocht ernaartoe een kinderlijke wens, een belofte die telkens wordt uitgesteld. Tegen het einde, wanneer de boot eindelijk vertrekt, is het bereiken van de vuurtoren beladen met verlies, met herinnering, met het besef van tijd. Het is wonderlijk hoe deze ogenschijnlijke futiliteit, namelijk het wel of niet morgen naar de vuurtoren gaan, een hele roman lang de rode draad kan zijn waaromheen zich een wereld aan karakters en gedachten openbaart.

Het is geen gemakkelijk boek om te lezen, maar als je het loslaat en mee laat deinen op de golven van de gedachten, gevoelens en verlangens van de personages in dit boek in de meanderende zinnen van Woolf voel je het boek. Het is een rijk boek dat het alledaagse verheft tot kunst, en die toont hoe diep menselijke emoties kunnen resoneren in iets ogenschijnlijk eenvoudigs als een familievakantie of een schilderij. Neem de tijd voor dit boek en laat het langzaam op je inwerken. 

Naar de vuurtoren van Virgina Woolf, vertaald door Barbara de Lange en uitgegeven door Athenaeum in 2022. 

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link. 

Er zijn schrijvers die de liefde proberen te vangen in woorden, en er zijn schrijvers die haar laten ademen door hun zinnen heen. Kahlil Gibran behoort tot die laatste categorie. In 'Een boekje over de liefde' toont hij niet alleen zijn meesterschap over taal, maar ook zijn vermogen om de liefde te beschouwen als iets wat voorbijgaat aan menselijk begrip. “Waar ben je nu, mijn andere zelf? Ben je wakker in de stilte van de nacht? Laat de zuivere wind elke hartslag van mij en al mijn gevoelens naar jou vervoeren.” Een mystieke kracht die de mens verheft en verwondt en in het alledaagse een plaats vindt.
Dit dunne boekje is geen roman, het is geen verhaal, het is een prachtige verzameling van poëtische overpeinzingen, overdenkingen en flarden van wijsheid die het hart weten te raken. Neil Douglas-Klotz heeft deze verzameling van wijsheden van Kahlil Gibran in 2018 bij elkaar gebracht met het thema liefde, zowel de vriendschappelijke als de hartstochtelijke. In een prachtige vertaling van Wim van der Zwan is dit boekje in 2019 ook in Nederland gepubliceerd. 

“Droom je droom naar de hemel
en deze zal jou je geliefde teruggeven.”

Kahlil Gibran (1883–1931) was een Libanese dichter , filosoof en kunstenaar. Hij werd geboren in Bsharri, een bergdorp in het noorden van Libanon, en emigreerde later met zijn moeder en zussen naar de Verenigde Staten. In Boston kwam hij in aanraking met de Arabische literatuur én met westerse kunst en filosofie, een combinatie die zijn werk diepgaand zou beïnvloeden. Gibran schreef zowel in het Arabisch als in het Engels en ontwikkelde een unieke stijl waarin mystiek, spiritualiteit en poëtische beeldtaal samenkomen.

“Zo was het en zo zal het altijd zijn: 
pas in het uur van afscheid
kent de liefde haar eigen diepte.”

Gibran schrijft over liefde zoals een schilder licht en schaduw mengt: zonder scherpe grenzen, met een gevoel voor nuance en stilte. Zijn woorden zijn eenvoudig en zijn taalgebruik is licht, maar de woorden dragen een gewicht en een gevoel dat raakt. “Vertrouwen is een oase in mijn hart die de karavaan van mijn denken nooit zal bereiken.” Ik vind het heerlijk om dit rustig te lezen en te overdenken. Het is een boekje waar ik de tijd voor neem en iedere zin langzaam op mij in laat werken. De immense wijsheid die schuil gaat in de zinnen, zowel over de hartstochtelijke en gemoedelijke alledaagse liefde tussen partners, de liefde in vriendschappen als ook de liefde voor mensen in het algemeen inspireert mij en draagt een onnoemelijke warmte in zich. 

“Want wat is een vriend die je slechts opzoekt om de tijd te doden? 
Zoek hem altijd op om de tijd te laten leven.”

Wat dit werk zo bijzonder maakt, is de manier waarop Gibran de liefde niet idealiseert, maar heilig verklaart. Voor hem is liefde geen romantisch ideaal of tijdelijke vervoering, maar een goddelijke kracht die de mens moet doorstaan om tot inzicht te komen. “Wanneer de liefde je wenkt, volg haar,” schrijft hij, “al zijn haar wegen zwaar en steil.” In die ene zin ligt de kern van zijn denken besloten: de liefde is geen beloning, maar een beproeving; geen bezit, maar een overgave.

“Liefde die is schoongewassen door tranen
zal eeuwig puur en mooi blijven.”

Het is een boekje wat troostend is en tegelijkertijd ook confronterend. Het laat je anders kijken naar de veelomvattendheid van liefde waar het in onze maatschappij een engere betekenis lijkt te hebben gekregen. De overgave die Gibran beschrijft in dit boek, maar ook de toewijding en de nadrukkelijke keuze om liefde naar alle mensen uit te stralen, inspireren, confronteren en omarmen. Gibran schrijft met de wijsheid van een profeet, maar ook met de gevoeligheid van een dichter die zelf door liefde is getekend. Zijn zinnen lezen als gebeden, maar nooit als preken. 

“Schoonheid straalt meer 
in het hart van degene die ernaar verlangt
dan in de ogen van degene die ernaar kijkt.”

Het boekje is fragmentarisch, het zijn kleine overpeinzingen van een enkele pagina en soms een paar pagina’s. Het toont liefde in verschillende contexten. De teksten vloeien organisch in elkaar over, zoals gedachten dat doen tijdens momenten van stilte of reflectie. Elk stukje tekst is als een afzonderlijke parel die glanst op zichzelf, maar samen vormen ze een snoer van spirituele schoonheid. Daardoor nodigt het boek niet uit tot snel lezen, maar tot mijmeren.

“Je bent samen geboren en 
je zult altijd samen zijn. 

Maar laat er ruimte zijn in je samenzijn
en laat de winden van de hemelen
tussen jullie dansen.

Houd van elkaar
maar maak van de liefde geen kluister. 
laat de liefde veeleer een bewegende zee zijn
tussen de kuisten van jullie beider zielen.

Zingen en dan samen en wees vol vreugde
maar laat ieder van jullie ook alleen zijn
zoals de snaren van een luit alleen zijn, 
al trillen ze op dezelfde muziek. 

Geef elkaar je hart maar niet om het te bezitten. 
want enkel de hand van het leven 
kan je hart bezitten.”

Wat opvalt, is dat Gibran een universele toon weet te vinden. Hoewel zijn denken geworteld is in het Midden-Oosten en beïnvloed door zowel het christendom als het soefisme, overstijgt zijn werk elke religieuze of culturele grens. Zijn woorden spreken rechtstreeks tot het menselijke hart, ongeacht achtergrond of overtuiging. Toch is de poëtische kracht die veel schrijvers uit het Midden-Oosten kenmerkt, de kracht en sterke onderlegger van dit boekje. 
Het is daarentegen geen zweverig boekje. Achter zijn lyrische taal schuilt een scherp inzicht in menselijke emoties. Hij weet hoe tegenstrijdig liefde kan zijn: hoe ze vrijheid verlangt en toch wil vasthouden, hoe ze verheft en vernietigt, hoe ze troost biedt en wonden slaat. In die tegenstellingen toont zich zijn menselijkheid. Hij idealiseert de liefde niet, maar aanvaardt haar dubbelzinnigheid als een noodzakelijke waarheid.

“Vind me met je armen en omarm me. 
Laat de slaap dan onze zielen in eenheid omarmen.”

Het boekje is evenzeer een spiegel als een gids. Een boekje over de liefde is een uitnodiging om opnieuw te leren luisteren: naar het hart, naar stilte, naar de fluistering van iets groters dan wijzelf. Het is wat de wereld nodig heeft om naar elkaar te kijken. Iets wat we terugzien in de vele stille protesten. Een oneindige liefde voor de wereld en voor elkaar. Laat dit boekje een manier zijn om thuis te komen, bij jezelf, bij de wereld, bij je vrienden en bij je geliefde. Mijmer, reflecteer en ontdek. 

“Mensen zijn verdeeld in verschillende groepen en stammen en horen bij landen en steden. Maar ik voel me een vreemdeling in alle gemeenschappen en behoor bij geen enkele nederzetting. Het heelal is mijn land en de hele mensheid mijn stam.”

Een boekje over de liefde van Kahlil Gibran samengesteld door Neil Douglas-Klotz, vertaald door Wim van der Zwan en uitgegeven door Altamira in 2019. 

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link. 

​Dit was een heerlijk boek om te lezen. ‘Zoals zij het ziet’ van Alba de Céspedes is een boek waarvoor ik eerder naar huis ben gegaan om weer snel verder te kunnen lezen. Het boek is oorspronkelijk in 1949 voor het eerst gepubliceerd en in 1994 heeft de schrijfster een update geschreven in een gecorrigeerde versie. Deze is in 2024 vertaald door Manon Smits en gepubliceerd in het Nederlands inclusief het voorwoord wat de schrijfster later nog heeft toegevoegd en het nawoord wat enigszins is bijgesteld in de vertaling van Elena Ferrante. Je waant je in het Italië van de jaren dertig tot de Tweede Wereldoorlog, terwijl het verhaal tevens een tijdloos portret biedt van verlangens, ruimte zoeken, liefde en de scheidslijnen tussen man en vrouw.

“Volgens mij is het sprookje dat we van onszelf willen achterlaten eigenlijk de achterliggende reden voor al onze woorden en daden; of misschien kunnen we zelfs wel stellen dat het de reden van ons bestaan is?”

Alessandra, een intelligente en gevoelige vrouw die niet genoegen neemt met de traditionele rollen die haar familie en de maatschappij voor haar in petto hebben, vertelt haar verhaal. Van de verwachtingen van haar ouders die ze voelt tot de zoektocht naar haar eigen rol in de maatschappij en in haar relaties. De tragische dood van haar moeder achtervolgt haar vele jaren. De onvervulde verlangens en de herkenbaarheid die door haar leven heen steeds meer lijkt te ontstaan in het verhaal van haar moeder, tekenen Alessandra. 
In Rome ontmoet ze Francesco, een idealistische en intellectuele man met anti-fascistische sentimenten. Hun liefde bloeit, wordt beproefd door de oorlog, en wordt langzaam uitgehold door de kloof tussen haar begeerte naar nabijheid en zijn toewijding aan het politieke verzet. De zoektocht naar de positie van een onafhankelijke en eigengereide vrouw in een wereld waarin de vrouw verwacht wordt voor haar man te zorgen houden Alessandra bezig. “Ik zou me niet kunnen aanpassen aan een leven dat in geestelijk opzicht middelmatig is, en ook niet aan de middelmatige liefde. Wat stelt dat voor, een middelmatige liefde? Daar stikt het van op straat.” En nog meer is Alessandra op zoek naar het ideaal van de liefde, de vurige intimiteit waar ze naar verlangt terwijl ze worstelt met de harde alledaagsheid van liefde binnen frames van de maatschappij waarin ze leeft.

“Het ware gevaar van de oorlog leek inderdaad te schuilen in de angst en willoosheid die geleidelijk, onontkoombaar, als een dichte mist over ons kwamen en al ons vertrouwen in de toekomst wegnamen. De oudere mensen konden in elk geval nog steun putten vanuit het verleden, uit hun herinneringen. Sommigen begroeven hun sieraden en hun geld, zonder er bij stil te staan dat ze daarmee hun recht om daarvan te genieten verkwanselden. De jongeren, die alleen maar de toekomst bezaten, hielden niets over.”

De Céspedes schrijft rijk, gelaagd, poëtisch en toegankelijk. Ze gebruikt metaforen, innerlijke monologen en subtiele beeldspraken om de innerlijke wereld van Alessandra te laten verschijnen. De verteltoon kan abrupt wisselen: een uitbarsting van nostalgie, heel lieflijk en dan weer scherpe ironie of bitterheid. Één van de metaforen die naar voren komt in het boek is de metafoor van het uiterlijk en de kleding die symbool staan voor de werkelijke gevoelens van de vrouw. 

Voor mij is dit boek een verkenning van de liefde door de ogen van een jong meisje, een ontwikkelende jonge vrouw en een wijze vrouw. De Céspedes neemt je mee door de evolutie van liefde door het leven van de vrouw. Alessandra houdt zich vast aan beelden van de liefde, idealiseert momenten, herbeleeft wat geweest is en probeert anticipaties te vormen op wat nog komen kan. “Het zijn nu eenmaal vrouwen, maar niemand van hen vroeg zich af wat het wilde zeggen om vrouw te zijn. En niemand voelde aan dat elke handeling, elke opoffering, elke heldhaftigheid van een vrouw stond voor een heimelijk verlangen naar liefde.” Die wisselwerking tussen echt en ideaal, tussen herinnering en hoop, is constant aanwezig en vervaagt niet door haar leven heen. 
Ook de intergenerationele erfenis speelt een belangrijke rol in het leven van Alessandra en wordt gevoelig ten tonele gebracht door de Céspedes. Het omringt worden door vrouwen en vrouwen die elkaar onderling opzoeken is een belangrijk anker in het leven van Alessandra en haar moeder. Toch speelt ook het verdriet om verlies, de hoop en verlangens naar een echte soms onbereikbare liefde een belangrijke rol in het verhaal van deze twee vrouwen. “Zo werd de strijd die mijn moeder had gesteund bij de mijne gevoegd, ik had het idee dat ze mij de taak had gegeven om het gevecht voor ons allebei te winnen.” We leren Alessandra als geen ander kennen in dit boek en daarmee ontkomen we niet aan een fijngevoelig en idyllisch portret van haar moeder. 

“Vanaf dat moment heeft mijn liefde voor hem me niet meer verlaten, het was een gast die ik met vreugdevolle, ontroerde dankbaarheid had verwelkomd en waarvan in korte tijd alles van mij, lichaam en ziel, vervuld was geraakt.”
 
‘Zoals zij het ziet’ was ondanks de tragische afloop bedoeld als protest tegen het idee dat liefde een illusie is. Ondanks dat er ook vele momenten van teleurstelling in het boek zitten waarin de liefde niet voldoet aan de verwachtingen, spelen ook de spaarzame momenten dat de liefde wel voldoet aan de verlangens en hoop een grote rol. En de vraag is en blijft door het gehele boek heen: is dat genoeg?

“Maar hoe vaak moet een vrouw wel niet bewust sterven, in haar miezerige leven van alle dag?”

Alessandra verlangt niet alleen naar liefde, maar naar erkenning, aanraking, intimiteit op gelijkwaardige voet. “Liefde is het voortdurend bevragen, kussen, omhelzen, aankijken, her verlangen om je per se te willen spiegelen in de ander, een voortdurende angst om elkaar kwijt te raken terwijl je juist de grootste verbondenheid lijkt te hebben.” De mannen in haar leven lijken vaak te kort te schieten, niet per se uit onwil, maar doordat de verwachtingen die zij voor zichzelf heeft wel eens botsen met de sociale rollen die hij inneemt. Daarmee zijn ook gender, macht en sociale rollen een rode draad door het boek heen. 
Het doet mij qua thematiek denken aan het boek ‘Ex-vrouw’ wat zich in dezelfde jaren in New York afspeelt. De kritische en bevrijdende ondertoon leeft in beide boeken. “Alleen een vrouw kon in die tijd begrijpen hoe irritant het was om zich betutteld te voelen.” De zoektocht naar de liefde, de onafhankelijkheid van de vrouw in een maatschappij waar die niet verwacht wordt en de verhoudingen en rollen tussen mannen en vrouwen werken zo nu en dan beklemmend als ook bevrijdend in beide boeken. 

“We moesten, net als mannen, alleen al omdat we geboren waren het recht hebben dat ons bestaan werd gerespecteerd.”

‘Zoals zij het ziet’ speelt zich af in een tijdperk waarin fascisme heerst, zonder dat het expliciet wordt benoemd. De Céspedes laat het je voelen in de sfeer, de onderdrukking, de morele keuzes die resoneren. Dit geeft het verhaal een bijna mythische, universele dimensie, alsof de strijd om autonomie en liefde boven historische details uitstijgt. “Een van de kenmerkende aspecten van de tijd waarin we toen leefden, was het vermogen om dingen die nog maar een paar maanden geleden waren gebeurd, heel ver weg te laten lijken, en daarmee jonge mensen het gevoel te geven dat ze lang genoeg hadden geleefd.”

Het boek verdient lof als herontdekking van een schrijfster die in haar tijd al kritisch keek naar de rol van vrouwen, en die nu opnieuw relevant is in debatten over gender, intimiteit en macht. Ik kan mij zo maar voorstellen dit boek te herlezen met veel interesse. Het is een boek waarin sommige passages zich pas ontplooien bij een tweede keer lezen, wanneer de schaduwen eerder gelezen fragmenten verhelderen.

“Ik voelde me weer omhelsd door de vaste handelingen van de vrouwen; mijn verhaal stroomde snel tussen hen door, als een beekje tussen vertrouwde oevers. Er hing een breekbare stilte om ons heen. We hoorden alleen zo nu en dan de stemmen van de mannen in de aangrenzende kamer, onderbroken door luidruchtig gelach.”

‘Zoals zij het ziet’ is een boek wat bij mij blijft nagalmen, een boek waarvan ik baal dat ik het uit heb en waar ik geen genoeg van kon krijgen. De kritiek die De Céspedes geeft op de maatschappelijke structuren en gewoonten in een tijd waarin dit niet gewoon is, worden respectvol en met stijl uiteen gezet.
Het is een absolute aanrader voor iedereen die graag meegenomen wordt in het bewogen leven van een vrouw vol ambitie, verlangen en liefde. Een vrouw die leert balanceren met de tragiek in haar leven en de liefde, de hoop en het realisme. Koester de pagina’s en laat je meevoeren in het leven van Alessandra. 

“Ik kan me er niet toe zetten, zoals de andere vrouwen, om het kwaad dat door het geweld wordt veroorzaakt te verzachten; ik wil me er liever actief voor inzetten om te zorgen dat men niet zijn toevlucht neemt tot geweld.”

Zoals zij het ziet van Alba de Céspedes, vertaald door Manon Smits en uitgegeven door Meridiaan uitgevers in 2024. 

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link. 

‘Waarom het kind in de polenta kookt’ van Aglaja Veteranyi is een onconventioneel boek dat zich moeilijk laat vatten. Het is een boek dat zich deels leest als een poëtisch dagboek, deels als een desoriënterende koortsdroom, verteld door een kind dat met een wonderlijke, maar schrijnende blik naar de wereld kijkt. De roman, oorspronkelijk geschreven in het Duits, is doordrenkt van absurde beelden, kinderlijke logica en een gruwelijk verhaal. Oorspronkelijk is het boek in 1999 gepubliceerd en in 2024 vertaald door Josephine Rijnaards uitgebracht in het Nederlands.

De vertelstem is die van een jong meisje, de dochter van een Roemeens circusfamilie op de vlucht voor het communistische regime. Haar moeder is trapezewerkster, haar vader een filmmaker met grootheidswaan. Het gezin reist van stad naar stad, van land naar land, en het kind leeft in een soort tussenruimte: niet echt thuis in het land waar ze zich bevindt, maar ook niet verbonden met het land dat ze heeft moeten verlaten.

“Mijn familie is in het buitenland gebroken als glas.”

Wat op het eerste gezicht speels lijkt, is een beklemmende getuigenis van een jeugd gekenmerkt door angst, ontheemding en verwarring. “Ik wacht de hele dag op de nacht. Als mijn moeder niet uit de nok valt, eten we na de voorstelling samen kippensoep.” De angst voor ongelukken die veelvuldig zijn in het circus en het verliezen van haar moeder. Maar ook de zoektocht naar thuis als ze eenmaal niet meer in de woonwagen kan blijven met haar ouders en naar een tehuis gestuurd wordt. En uiteindelijk de uitbuiting van een kind door de ouders. Het is intrigerend, vermoeiend en bizar om te lezen.

Het is een enigszins afstandelijke schrijfstijl door de ogen van een kind. Alles wordt gefilterd door het bewustzijn van een kind dat de wereld probeert te begrijpen met de middelen die het heeft: verhalen, fantasieën, associaties en simpele logica. “Als wij Gods evenbeeld zijn, mogen we ook even beroemd zijn als hij.” Die luchtige toon, vol kinderlijke verbeelding, geeft het boek een zekere charme en lichtheid. Maar dat is slechts de bovenlaag. Onder die luchtige toon ligt iets veel zwaarders. Want wat het kind beschrijft is een gruwelijk leven dat wordt gedomineerd door angst.
Het boek is fragmentarisch opgebouwd wat het moeilijk maakt om echt in het verhaal te komen. Het echte verhaal sluimert voortdurend op de achtergrond. Toch komt dit wel binnen, maar afstandelijk en bijna objectief door de sluier van het kinderlijke, fragmentarische verhaal dat ervoor hangt. “Zou je tijdens het vallen al doodgaan van schrik?” De gefragmenteerde opbouw, de herhalingen, de associatieve logica: het maakt het boek tegelijk uniek en ontoegankelijk.

De titel van het boek is al even vreemd als intrigerend. De zin komt uit een van de verhalen die haar zus vertelt. Het is een gruwelijk sprookje waarin een kind in een pot met polenta wordt gekookt. Het verhaal functioneert als een soort afleidingsmanoeuvre bij de dochters. Een verhaal dat steeds een andere wending krijgt en met het voortgaan van de gruwelijkheden, de angst en ontvreemding in het leven, wordt het verhaal steeds afschuwelijker. De metafoor is duidelijk: het kind is letterlijk en figuurlijk aan het verdwijnen in een omgeving die haar niet begrijpt, die haar geen bescherming biedt.

“Ik ga alleen in de film dood. Als ik dan gestorven ben, gaat het licht uit en word ik weer levend. Ik ga nooit helemaal dood! Ik zal het in het leven langer dan honderd jaar volhouden.”

Tegelijk geeft dit boek ook en intrigerend beeld van het leven als een vluchteling uit eigen land die kris kras over de wereld gaat als circusartiest met het gezin. Wat maakt dan een thuis? “Het circus is altijd in het buitenland. Maar in de woonwagen zijn we thuis. Ik maak de deur van de woonwagen zo min mogelijk open om te zorgen dat ons thuis niet verdampt.” Het is de afhankelijkheid die ontstaat ten opzichte van het gezin, de familie. Een hele kleine wereld terwijl ze de grote wereld al heel vroeg in hun leven ontdekken.

‘Waarom het kind in de polenta kookt’ is een verontrustend boek dat leest als een kinderdroom vol angst en verlangen. Het is geen makkelijk boek, maar wel een waardevolle leeservaring voor wie zich durft over te geven aan de associatieve, fragmentarische stijl. Aglaja Veteranyi weet met haar unieke vertelstem een wereld op te roepen die zowel magisch als gruwelijk is, een wereld waarin een kind wanhopig probeert vast te houden aan haar eigen werkelijkheid, terwijl alles om haar heen voortdurend verandert.
​
“Mensen zoeken het geluk zoals ons bloed het hart zoekt. Als er geen bloed meer naar het hart stroomt, droogt de mens uit.”

Waarom het kind in de polenta kookt van Aglaja Veteranyi, vertaald door Josephine Rijnaarts en uitgegeven door Uitgeverij Oevers in 2024.

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link.

‘Zout op mijn huid’ is een boek van Benoîte Groult dat in 1988 in het Frans verscheen en in 1990 vertaald uitkwam in Nederland. Groult snijdt de vrouwelijke verlangens aan en de rolpatronen die mannen en vrouwen gevangen houden. Het boek toont gelijkenissen met haar boek ‘Een eigen gezicht’. Met ‘Zout op mijn huid’ schreef ze een boek dat in de jaren negentig internationaal veel lezers trok, niet alleen vanwege de zinderende liefdesrelatie die erin beschreven wordt, maar ook vanwege de manier waarop Groult haar vrouwelijke hoofdpersoon een stem geeft die ongewoon eerlijk en direct spreekt over verlangen, zinnelijkheid en de tegenstellingen tussen intellect en lichamelijkheid, net zoals in ‘Een eigen gezicht’

“En toch laten zelfs de meest middelmatige dromen bij hen die ze hebben bezocht nog een indruk achter, een geur die pas na enkele dagen geheel is verdwenen. Iemand is ontsnapt uit tijd en ruimte om je een teken te geven.”

Het boek vertelt het verhaal van George, een slimme vrouw van goede afkomst uit de stad die heel jong de Bretonse visser Gauvain ontmoet tijdens haar vakantie. Wat begint als een jonge, vluchtige en intense vakantieliefde, groeit uit tot een langdurige, complexe relatie die de conventies en verwachtingen van de samenleving tart. “Ik had geen behoefte aan mooie herinneringen op sterk water. Ik haat mooie herinneringen. Ik hou alleen van mooie vooruitzichten.” Het contrast tussen George en Gauvain is groot: zij, de gecultiveerde, goed opgeleide vrouw die leeft in de wereld van literatuur en ideeën; hij, de eenvoudige visser, stevig verankerd in de natuur en het fysieke bestaan. Hun verhouding draait in eerste instantie vooral om lichamelijke aantrekkingskracht, maar in de loop van de tijd krijgt het iets diepers.

Centraal staat de verloren liefde die gedurende het leven in alle hevigheid terug blijft komen, net als in het boek ‘Een eigen gezicht’. Dit is een van de belangrijkste parallellen tussen de boeken, naast natuurlijk de thematiek van een vrijgevochten vrouw en de rolbepaling tussen mannen en vrouwen die je als de tralies van een kooi beperken. “En ik wist dat mijn moeder het ermee eens zou zijn geweest dat ik leefde voor twee. Ook zij had last van levenshonger en was niet van plan op welk gebied dan ook iets mis te lopen. Soms moet je anderen ontrouw kunnen zijn om jezelf niet ontrouw te zijn: dat was een van haar principes.”
Toch is er ook een verschil tussen de twee boeken. ‘Zout op mijn huid’ is intiemer, persoonlijker en meer gericht op het emotionele en lichamelijke verlangen. Het is geen maatschappelijk manifest, maar eerder een liefdesverklaring. Niet alleen aan een man, maar vooral aan het idee dat vrouwen zich vrij mogen voelen om hun eigen verlangen te erkennen en na te leven.

Groult zet in dit boek expliciet een groot contrast neer. George en Gauvain lijken elkaars tegenpolen: intellect versus lichamelijkheid, stad versus platteland, cultuur versus natuur. “Hij hoorde echt bij dat volk waarvan de geografie onduidelijk en in de geschiedenis omstreden is, en dat meer dichterlijke dan werkelijke sporen heeft achtergelaten.” Het zou gemakkelijk zijn geweest om deze tegenstelling clichématig uit te werken, maar Groult geeft er juist kracht aan door te laten zien hoe beide werelden elkaar niet alleen aanvullen, maar ook voortdurend bevragen.
De relatie tussen de twee hoofdpersonages is daardoor nooit simpel. Groult speelt in haar verhaal voortdurend met die spanning, en dat maakt dat het boek mij vast heeft weten te houden.

Groult heeft een toegankelijke en ontspannen schrijfstijl wat dit een gemakkelijk te lezen boek maakt. Ze speelt met perspectieven om zo gevoelens te duiden en je mee te nemen in het verhaal. Wanneer de spanning en het verlangen te hevig worden in het boek, schakelt Groult over van de ik-vorm naar de derde persoon. Zo creëert ze meer afstand en naar eigen zeggen is dit de enige manier voor de ik-persoon om het verhaal op te kunnen schrijven.

Toch mis ik in dit boek de diepgang. Dat waar ‘Een eigen gezicht’ mij greep door het maatschappelijke perspectief te verweven met dat van de hoofdpersoon lijkt het in ‘Zout op mijn huid’ voornamelijk te gaan over het eindeloze verlangen. Dit gaat uiteindelijk dus ook slepen in het verhaal. Groult raakt heel voorzichtig de consequenties en worstelingen van een jarenlange affaire aan, maar blijft oppervlakkig. “Als je elkaar lang niet ziet, laat je je inderdaad meeslepen door je dromen. Op den duur hou je van iemand die niet helemaal meer bestaat, maar die door jouw verlangen gevormd wordt. Schrijven is verraderlijk. Liefde door middel van een briefwisseling is bedrieglijk.”
Daarmee blijft het boek vooral hangen in de charme van de liefdesgeschiedenis en de beschrijvingen van lichamelijk verlangen. Voor wie meer zoekt dan een liefdesroman, kan het voelen alsof er veel onbenut is gebleven. Het boek leest heerlijk weg, maar ik blijf achter met het gevoel dat het méér had kunnen zijn, zeker gezien de scherpte die Groult in ander werk wel heeft laten zien.

De kracht die dit boek in zich heeft, is de complexiteit en tegelijkertijd ongecompliceerde liefde die twee mensen samen kunnen hebben. “Hij is niet bang voor diepzinnigheden. En ik ben nergens meer bang voor met deze man. Ik laat mijn fantasie de vrije loop, ik zing of dans in zijn bijzijn alsof ik alleen was. Ik loop rond in kleren die ik zorgvuldig zal moeten verstoppen als ik naar het gewone leven terugkeer.” Het is een keuze die je maakt en die je moet willen maken om voor elkaar te gaan. Zelfs als deze keuze wordt veroordeeld door de mensen of maatschappij om je heen. Daar pleit dit boek hartstochtelijk voor.

“De mooiste leeftijd is uiteindelijk de periode waarin je weet aan welke dromen je het meest bent gehecht; de periode waarin je er nog een paar kunt realiseren.”

Wie Groult wil leren kennen, vindt in ‘Zout op mijn huid’ een fijne kennismaking, maar misschien geen volledig beeld van haar kracht als schrijfster. Daarvoor is het interessant om ook ‘Een eigen gezicht’ te lezen, waar haar scherpte en maatschappelijke betrokkenheid sterker naar voren komen.
‘Zout op mijn huid’ heeft iets lichts en charmants. Het leest lekker en is toegankelijk, meeslepend en destijds ongetwijfeld vernieuwend in de manier waarop vrouwelijke seksualiteit centraal werd gesteld. Het boek neemt je mee in een liefdesgeschiedenis vervuld met tegenstellingen. Zoek je naar een boek met diepgang, dan is mijn advies deze nog even op de leesstapel te laten liggen. Als je een heerlijk leesbaar boek wilt hebben om mee te beginnen is dit een fijn boek om mee af te trappen.

“Ik ontdekte dat ik een gezonde aanleg had om gelukkig te zijn en een onverwachte neiging tot lachen en lichtzinnigheid. Want het ergste van ongeluk is niet zozeer dat je ongelukkig bent, maar dat je geen greintjes zorgeloosheid meer bezit, dat je niet meer kunt lachen of, beter nog, de zo heilzame slappe lach kunt krijgen, waardoor je helemaal uitgeschakeld bent en je hijgend en blazend van je ergste spanningen verlost raakt. Ongeluk is hopeloos serieus.”

Zout op mijn huid van Benoîte Groult, vertaald door Annelies Konijnenbelt en Nini Wielink en uitgegeven door Arena in 1990.

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link.

'Dans, dans, dans' is wederom een fantastisch boek van Haruki Murakami. Het leest fijn als een vervolg op ‘De jacht op het verloren schaap’ dat al eerder op De Letterfretter voorbijkwam. Dans, dans, dans is heel goed als losstaand boek te lezen. Toch ontstaat er herkenbaarheid als je het leest als het impliciete vervolg op ‘De jacht op het verloren schaap’. Dans, dans, dans is in 1988 gepubliceerd en de vertaling door Luk Van Haute is gepubliceerd in 2008. Het boek bouwt verder op thema’s als verlies, vervreemding en de zoektocht naar betekenis in een wereld gericht op consumptie.
​
“Ik was hopeloos alleen. Ik wilde me ergens aan vastklampen, maar waar ik ook keek, om me heen was geen enkel houvast. Ik bevond me op een glibberige waterglijbaan zonder handgrepen. De duisternis was wit en het geluid klonk hol. Ik wilde huilen, maar zelfs huilen kon ik niet.”

In dit boek staat de naamloze hoofdpersoon centraal die we al kennen uit ‘De jacht op het verloren schaap’. Een aantal jaar later is hij weer ondergedompeld in zijn saaie bestaan, maar met veel openstaande vragen. Hij besluit terug te gaan naar het ‘Dolfijnenhotel’ waar hij jaren eerder met zijn vriendin met de mooie oren is geweest. Eenmaal daar blijkt er een nieuwe realiteit te zijn ontstaan en zijn de sporen van zijn eerdere avonturen weggevaagd. Na een moord en het verdwijnen van mensen herontdekt hij zijn verbinding met de wereld met de hulp van een aantal wonderlijke mensen.

Murakami’s stijl is helder en ritmisch met duidelijk en simpel taalgebruik. De verteller kijkt vaak met verwondering, afstand of ironie naar de wereld om hem heen. “Wij leven allemaal in een fictieve wereld en ademen fictieve lucht.” Zijn waarnemingen zijn scherp, soms humoristisch, en vaak doordrenkt met een existentiële desillusie.
Murakami’s personages zijn geen helden, maar eerder zoekende zielen die proberen te overleven in een werkelijkheid die vaak betekenisloos lijkt. Het leven is geen rechtlijnig pad, maar een kronkelende dans die je maar beter kunt volgen, zelfs als je de muziek niet begrijpt.

Als de hoofdpersoon in het ‘Dolfijnenhotel’ komt is het drastisch veranderd. Het is getransformeerd van een obscure plek met een beklemmende sfeer tot een glanzend, steriel, hypermodern etablissement, volledig ontdaan van zijn oorspronkelijke karakter. “Dit nieuwe type winkels en gebouwen was blijkbaar de traditionele, van ouderdom verkleurde huisjes met twee verdiepingen, de goedkope eettent met een noren-gordijntje aan de ingang en de patisseriewinkel waar de kat steevast zijn middagdutje lag te doen voor de kachel, één voor één  aan het verdringen. Voorlopig vertoonde het straatbeeld een merkwaardige mengelmoes, als bij een kind dat van gebit wisselt.” In de ontwikkeling van de stad en het ‘Dolfijnenhotel’ zien we de ontwikkelingen die deze regio in Japan doorgemaakt heeft heel mooi terugkomen.
Murakami geeft heel subtiel kritiek op de consumptiemaatschappij. Het contrast tussen de oude en nieuwe versie van het ‘Dolfijnenhotel’ is treffend. Zoals ‘De jacht op het verloren schaap’ ook al inzicht gaf in het ontstaan en de ontwikkeling van de regio zet Murakami dit heel subtiel door in het boek ‘Dans, dans, dans’.

“Ruimtewezens kwamen er niet langs, maar na tienen begon het wel te miezeren. Het was een zachte, stille motregen, het soort regen dat je pas opmerkte wanneer je de druppels van de dakrand hoorde vallen. Een regen zo stil als de doden.”

Langzaam ontvouwt zich een verhaal waarin vermissingen, moorden, en magische ervaringen met elkaar verweven raken. Het is het verhaal van een diepe innerlijke reis waarin verbindingen worden gemaakt voor een eenzame man die zichzelf helemaal afgesloten heeft van de buitenwereld. In zijn eigen wereld praat hij bijvoorbeeld met de schaapman om nieuwe verbindingen te leggen en zijn reis te ontdekken. “Zou er iets mis zijn met mijn hoofd? Was ik wel normaal? Het leek alsof de diverse gebeurtenissen zich afspeelden in irreële kamers en vervolgens grondig vervormd de werkelijkheid werden binnengebracht. Wat was eigenlijk de oorspronkelijke werkelijkheid?” ‘Dans, dans, dans’ is een introspectieve tocht langs de randen van het bewuste, met af en toe een wonderlijke wending die eerder een katalysator is voor reflectie dan voor spanning. Zoals we dat kennen van Murakami.

Het is een boek over eenzaamheid, hoop en verbinding. In de eenzaamheid verstrikt in eigen gedachten die je niet helpen. “Als je niet oplet, nemen problemen voor jezelf steeds grotere proporties aan. Soms kun je ze niet meer in de hand houden. Af en toe moet je stoom afblazen, anders ontploffen ze met een knal. Snap je? Het is ballast die je meesleurt voor de rest van je leven. Dingen opkroppen is veel te zwaar.” De hoofdpersoon is op zoek naar verbinding, maar weet tegelijkertijd niet precies wat hij zoekt, of waarom. Ondanks alle desillusie zoeken de personages naar verbinding: tussen ouder en kind, tussen geliefden, tussen vreemden die elkaars pad kruisen. In de verbinding ontdekt hij wat het is om te delen en te leven.
De vriendschap tussen de hoofdpersoon en Yuki is ontroerend en onwaarschijnlijk. Yuki, de jonge maar ongewoon intuïtieve puber, functioneert als een moreel anker: zij ziet meer dan anderen en prikt door façades heen. “Nu ik haar zo een poosje rustig gadesloeg, leek het alsof er een steentje neerplofte in het diepst van mijn hart. Dat effect had haar schoonheid. Die plek helemaal binnen in mijn hart was alleen te bereiken via een ingewikkeld kronkelende opening, maar toch slaagde ze erin om er een steentje in te mikken.” Ook in de gedachten van de hoofdpersoon komen steeds verschillende personages terug en zo ontstaat er verbinding tussen personages die elkaar eigenlijk helemaal niet kennen.

“Juist, dit was mijn knooppunt. Ik maakte hier deel vanuit. En bovenal: dit was de realiteit. Het was orde, ik ging nergens meer heen. Ik was stevig verbonden. Ik had de aanknopingspunten hersteld en ik was verbonden met de realiteit.”

Murakami’s boeken hebben vaak iets verslavends: je duikt in zijn wereld en wilt er niet meer uit. ‘Dans, dans, dans’ is geen roman die je verplettert met drama of verrast. “Ik denk dat het ons wel zal lukken. Ik krijg weer voeling met de realiteit en jij ontspant je. En zo blijven we samen.” Het is eerder een trage onderstroom, een melancholische golf die je langzaam meetrekt in een oneindige dans. Het is een boek dat blijft resoneren, lang nadat je het hebt dichtgeslagen.
Ik vind het weer een heerlijk boek van Murakami! Ik geniet van zijn stijl, het magische en onrealistische in de zeer realistische zoektocht van zijn personages. Het is een boek met een mooie boodschap; blijf dansen! “Dansen. Zo goed mogelijk dansen zonder erbij na te denken. Dat moet je doen.” Blijven bewegen, blijven zoeken, blijven ademen, ook al lijkt het leven soms geen zin te hebben.
‘Dans, dans, dans’ is een typisch Murakami-boek: mysterieus, introspectief, licht absurdistisch en doordrenkt van existentiële vragen. Wanneer je je kan overgeven aan het trage tempo en het ongrijpbare karakter van het verhaal, is dit boek een rijke, gelaagde leeservaring. Voor Murakami-liefhebbers is het verplichte kost; voor nieuwe lezers een intrigerend startpunt in het raadselachtige universum van deze unieke Japanse schrijver.

“Het was donker, maar weet je, als je echt iets wilt zien, dan kun je dat ook in het donker zien.”

Dans, dans, dans van Haruki Murakami, vertaald door Luk van Haute en uitgegeven door Atlas Contact in 2008.

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link.

​Ghassan Kanafani’s novelle 'Mannen in de zon' wordt vaak genoemd als een van de meest aangrijpende en invloedrijke werken in de moderne Arabische literatuur. Het boek verscheen voor het eerst in 1962, is fenomenaal vertaald door Djûke Poppinga en uitgebracht in Nederland in 2023. Het verhaal is kort in omvang, maar groots in intensiteit en reikwijdte en helaas relevanter dan ooit tevoren. Het boek laat je het verlangen en de wens naar een beter leven voelen. Het beschrijft niet alleen de fysieke tocht van drie Palestijnse vluchtelingen begin jaren 50 die proberen naar Koeweit te reizen, maar ook de innerlijke strijd, de dromen en de tragische onmacht van een volk dat op zoek is naar bestaansrecht en toekomst.

Het verhaal volgt drie mannen die ieder vanuit hun eigen achtergrond proberen een nieuw leven te vinden in Koeweit. Zij hopen op werk en een toekomst, maar hun weg voert hen dwars door de hitte en de onherbergzaamheid van de woestijn. “Daar bevond zich het land dat tot dan toe niet meer dan een droom, een fantasie was geweest. Maar het land bestond, dat kon niet anders: een tastbare realiteit van stenen, aarde, water en lucht. Heel anders dan de droombeelden die in zijn oververmoeide hoofd sluimerden.” Onderweg ontmoeten zij een oudere man die aanbiedt hen de grens over te smokkelen in zijn tankwagen.
Kanafani laat de lezer kennismaken met de drie hoofdpersonages door middel van korte, indringende schetsen. Elk van hen draagt zijn eigen last en zijn eigen dromen. Hun wanhoop, hun dromen, hun machteloosheid en hun moed staan symbool voor de ervaring van vele Palestijnen van ontworteling en verlangen naar een thuis.

Wat opvalt vanaf de eerste pagina’s is de rijkdom van Kanafani’s taal. De stijl is beeldend, vaak poëtisch, zonder ooit overdadig te worden. “De geur van de aarde drong in zijn neus en stroomde als een onstuitbare vloedgolf door zijn aderen.” Het landschap van de woestijn wordt opgeroepen in beelden die bijna tastbaar zijn: de zinderende hitte, het genadeloze licht, de stilte die bijna oorverdovend wordt. Je wordt meegezogen in een wereld die je tegelijk beklemt en betovert. 
Arabische literatuur is eeuwenlang sterk geworteld geweest in poëzie. Deze klassieke poëtische traditie laat Kanafani leven in deze korte novelle. Het ritme van zijn taal roept de traagheid van de dorre leegte op, de vermoeidheid van lichamen die niet langer willen, de droogte van een toekomst die steeds verder weg lijkt.

Kanafani wordt vaak ondergebracht in wat later de literatuur van verzet is gaan heten. In de Arabische literatuur betekent dit dat de tekst niet alleen een artistiek werk is, maar ook een politieke daad: een manier om stem te geven aan een onderdrukte gemeenschap. In dit aangrijpende boek staat Kanafani onder andere heel mooi stil bij de vraag: Wanneer vlucht je dan? Wat moet je allemaal afgenomen zijn, wat moet er allemaal gebeuren? Welk jaar is het jaar van de vlucht? “Je hebt er tien lange jaren over gedaan om eindelijk te beseffen dat je alles bent kwijtgeraakt: je bomen, je huis, je jeugd en je dorp. De meeste anderen hebben zich door het leven heen geslagen, maar jij zat al die tijd als een oude reus weggekropen in je armetierige hutje. Waar wacht je nog op?”
Uiteindelijk vinden de mannen de dood achterin de tankwagen en vraagt de oudere man zich wanhopig af waarom ze niet geklopt hebben. Die stilte wordt vaak gezien als symbool voor de politieke passiviteit van de Palestijnen in die periode: een volk dat leed, maar zich niet liet horen. Kanafani legt hiermee een scherpe, bijna pijnlijke spiegel voor aan zijn eigen gemeenschap. Het is niet alleen een tragedie van drie individuen, maar ook een collectieve tragedie van een volk dat geen stem heeft of geen stem durft te gebruiken.

Mannen in de zon is een verhaal over hoop en wanhoop, over dromen en desillusies. Het is ook een verhaal over verantwoordelijkheid: de verantwoordelijkheid voor jezelf, je familie, en voor de toekomst van een volk. Kanafani laat zien dat die verantwoordelijkheid vaak te zwaar is om te dragen, zeker wanneer de omstandigheden zo genadeloos zijn als die van de Palestijnen in ballingschap.
Wat dit boek uiteindelijk zo bijzonder maakt, is de balans tussen eenvoud en poëzie. Het verhaal is in wezen rechtlijnig en eenvoudig: drie mannen proberen een grens over te steken. Maar de manier waarop Kanafani dit vertelt, tilt het op tot iets universeels. Het gaat niet alleen over Palestijnen, of over migranten in het Midden-Oosten. Het gaat over de menselijke conditie: de eeuwige strijd om ergens thuis te horen, om een beter leven te zoeken, om niet vergeten te worden.

“De zware tankwagen baande zich met de vier mannen een weg door de woestijn en nam hun dromen, hun gezinnen, hun ambities, hun verdriet, hun wanhoop, hun kracht, hun zwakte, hun verleden en hun toekomst mee. Hij leek tegen een enorme deur te duwen, die leidde naar een nieuwe, onbekende bestemming. Alle ogen waren gevestigd op die deur, alsof ze er door onzichtbare draden naartoe werden getrokken.”

Het is een meesterwerk wat iedereen gelezen moet hebben. Kanafani schrijft niet alleen een verhaal, hij weeft een gedicht in proza. Hij laat zien hoe literatuur niet alleen kan getuigen van een politieke en menselijke tragedie, maar die ook in schoonheid kan omzetten. Het slot van het boek, de vraag die in de lucht blijft hangen, blijft rondzingen: waarom hebben jullie niet geklopt? Het is een vraag die zich niet alleen richt tot de drie mannen in de tank, maar ook tot de ons, tot de mens, tot de wereld. Het maakt dit boek niet alleen literair krachtig, maar ook moreel urgent.

“Alsof deze lege woestijn een reus verborg, die hun hoofden geselde met vuur en kokende teer. Maar konden de zon hen wel doden, met alle drek die in hun borstkas gevangen zat?”

Mannen in de zon van Ghassan Kanafani, vertaald door Djûke Poppinga en uitgegeven door Uitgeverij Jurgen Maas in 2023. 

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link. 

In maart 2025 overleed Mario Vargas Llosa. Een groot gemis voor de prachtige Zuid-Amerikaanse literatuur. Gelukkig heeft hij een productief schrijverschap gehad en zijn er vele boeken van hem om van te genieten. Hoog tijd om een van zijn boeken hier de revue te laten passeren. En dan kan ik wel zeggen dat het een van zijn meest iconische boeken is, maar dat past niet. Hij heeft zoveel magnifieke en iconische boeken geschreven dat ‘De stad en de honden’ een van de boeken in deze memorabele rij is. Llosa heeft een uniek stemgeluid laten horen in zijn boeken waarin macht, militarisme, giftige mannelijkheid en de strijd om het bestaan steeds terug blijven komen. Zo ook in ‘De stad en de honden’ waarin hij een geluid laat horen van macht, militarisme en de strijd van jonge jongens onderling op een cadettenschool. Het is het boek waarmee hij op jonge leeftijd in 1963 doorbrak en wat in 1964 in Nederland uitgebracht is, vertaald door J. G. Rijkmans.

Het boek speelt zich grotendeels af binnen de muren van de militaire school waar jonge cadetten worden opgeleid. Binnen deze muren wordt duidelijk hoe de jongens niet alleen getraind worden tot soldaten, maar ook gehard tot mannen die leren leven met hiërarchie, vernedering en geweld. Ondanks dat is er een kleine groep jongens die macht weet te verkrijgen onder de cadetten. Onder aanvoering van ‘de Jaguar’ geven de jonge honden zich over aan alle mogelijke uitspattingen. Ze kleineren, bespotten en mishandelen een eenling die ze behandelen als slaaf. Bij een van de militaire oefeningen raakt hij zo zwaar gewond dat hij sterft.

Llosa experimenteert met tijdsprongen, perspectiefwisselingen en fragmentarische scènes die soms overlappen. Deze stijl vraagt wat van jou als lezer maar geeft ook een heel eigen stem aan Llosa in zijn boeken. De chaos en de verwarring van de cadetten wordt weerspiegeld in de structuur van het boek middels de schrijfstijl. Het is alsof je als lezer zelf gevangen raakt in de doolhof van macht, geheimen en geweld. Bovendien wordt de waarheid voortdurend ondermijnd: niemand heeft het hele verhaal in handen wat een krachtige spiegeling met de werkelijkheid oplevert.
De taal van Vargas Llosa is rauw en direct, soms hard en schokkend, maar ook poëtisch en indringend. Hij werkt met metaforen en symbolen. De school het functioneert als een microkosmos waarin de machtsstructuren, corruptie en ongelijkheid van de buitenwereld weerspiegeld worden. “Het bergschaap staat onbeweeglijk boven het gras, met slap neerhangende oren en grote vochtige ogen, die verloren in de lege ruimte staren.” Zoals het bergschaap dat de algehele sfeer op de school spiegelt of de hond die komt aanlopen en niet meer weggaat ondanks alle mishandelingen.
Llosa beschrijft de kleinste en mooiste details zorgvuldig en met een vlaag humor. “De majoor nam het rapport weer ter hand. Terwijl hij het overlas probeerde hij op de rode haren van zijn snor te bijten, maar hij had heel kleine tandjes, die er alleen maar in slaagden over zijn lippen te schrapen en ze te irriteren. Met de hiel van zijn ene voet klopte hij zenuwachtig op de grond.” Zijn verbeeldende stijl brengt het boek tot leven en geeft personages unieke karakteristieken die zich vol charme laten visualiseren. En tegelijkertijd maakt Llosa van deze personages een soort spotprent.

Hoewel het boek zich beperkt tot de setting van de militaire academie, is het onmogelijk om het boek los te zien van de bredere Peruaanse samenleving in de jaren zestig. “Het standbeeld van de held scheen een treurende plant, doortrokken van dauw.” Een samenleving die zich voortdurend op het snijvlak van democratie en militarisme bevond en hier ook regelmatig in gewisseld is gedurende de jaren. Llosa laat zien hoe corruptie, machismo en hiërarchie diep verankerd zijn, niet alleen binnen het leger maar in alle lagen van de maatschappij.
Tegelijkertijd wordt er een andere paradoxale vraag aangereikt in dit boek, eentje die mij triggert en nieuwsgierig maakt. Wat als iedereen doet wat niet mag, is het dan oké? Hoe bestraf je dan en is dat dan nog mogelijk? Wat kan je nog doen om de orde te bewaren? Het zijn vragen waar de schoolleiding tegenaan loopt als ze er eenmaal achterkomen welke misstappen en gebeurtenissen die zich onder de cadetten afspelen. “Het was het tweeslachtige, onbestemde uur, waarop de middag en de avond met elkaar in evenwicht verkeren en elkaar als ’t ware neutraliseren.” Het is wellicht ook de vraag die militarisme in de hand speelt. Wat als het tegengeluid niet meer gehoord wordt?

Enerzijds is het moeilijk om niet geraakt te worden door de emoties van de personages: de vernederingen van de Slaaf, de innerlijke strijd van de Poëet, de woede en eenzaamheid achter de façade van de Jaguar. Anderzijds word je ook voortdurend geconfronteerd met de banaliteit van wreedheid: hoe gemakkelijk jonge jongens elkaar kunnen breken, hoe snel macht corrumpeert. Het lijkt daarmee ook een paradoxaal verhaal.
Een ander mooi aspect is dat het boek niet verzandt in een simpele aanklacht of moralistische boodschap. “Hij hield juist van het militaire leven om dezelfde reden waarom de anderen het haatten: om de discipline, de hiërarchie en de veldoefeningen.” Er is geen zwart-wit tegenstrijdigheid van goed versus slecht. Het is een beschrijvend en beschouwend boek zonder daadwerkelijk antwoord te willen geven. Een boek met respect voor ieders verhaal.

Llosa’s ‘De stad en de honden’ geldt als een van de belangrijkste werken uit de Latijns-Amerikaanse literatuur. Het boek schetst een meedogenloos beeld van een jonge generatie die gevormd wordt in een wereld van geweld, machtsstrijd, onderdrukking en mannelijkheid, en legt tegelijk een spiegel voor aan de Peruaanse samenleving van die tijd. Llosa heeft een hele eigen stijl en vertelwijze en dat maakt hem als schrijver uniek. De metafoor is bijzonder krachtig, beangstigend en reflectief wat dit een bijzonder boek maakt en zeker het leesavontuur waard is!

“Het was de laatste zomerdag en nadat hij drie maanden lang als gloeiende kool boven de stranden had gebrand, ging de hemel boven Lima betrekken en kondigde een lange, grijze slaap aan.”​

De stad en de honden van Mario Vargas Llosa, vertaald door J.G. Rijkmans en uitgegeven door Meulenhoff in 1964.

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link.

Mieko Kawakami is een Japanse auteur en een literair fenomeen in eigen land. Inmiddels is ze ook in Nederland doorgebroken met lovende kritieken. Haar werk is vaak intiem, confronterend en tegelijkertijd verrassend toegankelijk. Er zijn vier boeken van haar vertaald naar het Nederlands, waaronder ‘Het gele huis’ en ‘Alle geliefden van de nacht’. Die laatste is al eerder op De Letterfretter voorbij gekomen en dat boek heeft ervoor gezorgd dat ik, net als velen, fan geworden ben van Mieko Kawakami. De onrust en onheilspellende sfeer voel je vanaf de eerste zinnen van ‘Het gele huis’. In het boek zet Kawakami een thema centraal dat universeel is en toch vaak in de marge blijft hangen: de invloed van geld, armoede en welvaart op het leven van iemand. Niet in de rauwe vorm van economische analyses of cijfers, maar in de dagelijkse strijd, de dromen en de keuzes van gewone mensen.

Het boek opent met de 40-jarige vertelster Hana die bij toeval online leest dat een vrouw met wie ze jarenlang heeft samengewoond beschuldigd is van mishandeling, intimidatie en illegale opsluiting. We maken een grote sprong terug in de tijd naar de twintigste eeuw naar het nachtelijke Tokio met de geur van alcohol en sigarettenrook. “Kinderen renden op donkere plekken, omzoomd met nog donkerder schaduwen. Hoe vaak ik ook herhaalde dat het ’s nachts eng was, dat ze niet die kant op moesten gaan, de kinderen lachten alleen maar, ze wisten niet dat dit de nacht was, ze wisten niet eens wat de nacht inhield, niemand wist dat.” Een Japan dat maar weinig mensen ontdekt hebben en een beeld creëert wat onbekend is.
We zien Hana worstelen in haar strijd om volwassen te worden en uit de armoede te klimmen. Van jongs af aan heeft ze het zelf moeten redden. “Iedereen die leeft wordt ouder. Ik wist niet wat ouder worden inhield tot het me zelf overkwam.” Ze opent een bar Lemon samen met een vriendin en gaat samenwonen met drie vriendinnen met wie ze samen Lemon runt. Langzaamaan komt ze in een wereld terecht waar grenzen vervagen en het geld lonkt. De drang naar welvaart neemt haar geleidelijk over.

Een van de meest opvallende lijnen in dit boek is de spanning tussen doemdenken en geloven wat je wilt geloven. Hana gaat uit van verlies, armoede en angst en bouwt vol verlangen haar hoop en geloof daarop, vaak tegen beter weten in. “Nu ik zo zonder doel rondliep, kreeg ik de merkwaardige gewaarwording dat ik me voortbewoog in een droom waarin richting noch tijd bestond.” Wat bijzonder sterk naar voren komt, is hoe overtuigingen een keuze zijn, maar dat vaak onbewust vervlochten in onze dagelijkse rituelen waardoor ze een sterke factor zijn in hoe je kijkt naar de toekomst. En daarin ook veelal bepalend zijn als een self fulfilling prophecy. 
Het spirituele geeft Hana houvast. De kleur geel uit de Feng Shui spreekt haar bijzonder aan en krijgt een steeds belangrijkere plaats in haar leven. Geel staat in de Feng Shui voor welvaart en Hana creëert een gele plek in huis dat als heiligdom wordt beschouwd. Daarmee wordt je meteen gewezen op de paradox van rijkdom: het verlangen ernaar kan bijna religieuze trekken aannemen, terwijl de werkelijkheid vaak grillig, onvoorspelbaar en meedogenloos is.
Geld en welvaart is een belangrijke drijfveer in dit boek. “Geld is gewoon voortdurend in beweging. Van hier naar daar, van de ene persoon naar de andere, van ergens naar ergens. Is dat verplaatsen de ware aard van geld? Wanneer je geld nodig hebt, wanneer je geld wilt hebben, hoe staan die wens en de ware aard van geld dan in vredesnaam tot elkaar in verhouding?” Hana leeft in eerste plaats samen met geld en dan met de mensen om haar heen. Het versluiert regelmatig de daadwerkelijk belangrijke zaken in het leven. Of ze er terugkijkend op terugkomt is de vraag.

Iets anders dat mij intrigeert in dit boek is hoe Hana voortdurend bezig is om zo goed mogelijk haar verantwoordelijkheid te pakken en voor haar vriendinnen en de mensen om haar heen te zorgen. Vanuit de beste intenties, vanuit haar opvoeding, omgeving en normen en waarden doet ze hard haar best zo goed mogelijk voor anderen alles te regelen en te voor anderen te zorgen. Ze doet haar uiterste best voor anderen, zet zichzelf steeds opzij en lijkt zo een toonbeeld van toewijding en altruïsme. Maar ze staat er niet bij stil wat de anderen willen en daadwerkelijk nodig hebben. 
Toch wringt hier iets. Door zo zorgend in het leven te staan, zonder werkelijk stil te staan bij de werkelijke behoeften van de ander, ontstaat er een subtiele scheefgroei. “Jij, die kan bepalen wiens overvloedige zweet goed zweet is en wiens overvloedige zweet slecht zweet is, op welke plek zweet je zelf eigenlijk? Dat moet vast op een prachtige plek zijn, zou je mij de volgende keer kunnen vertellen hoe ik daar kom?” Het zorgen wordt een eigen meetlat, een manier om betekenis te geven aan het eigen bestaan. Hana verandert in een werkbij, iemand die zichzelf voortdurend wegcijfert, maar tegelijkertijd in het beeld van anderen aan de rol een zekere macht en controle probeert te ontlenen. “Mijn geluk was uitgeput, ik was in de steek gelaten, alles werd de verkeerde kant op teruggedraaid, ik werd getroffen door een onvoorstelbaar onstuimig ongeluk en tuimelde naar de bodem van de hel; dit moment hier was het keerpunt voor alles wat me nog te wachten stond - die gedachte dreigde me ter plekke op de grond te doen zakken.” Niet alleen haar omgeving heeft er last van, maar Hana ervaart het zelf ook als een zware last die haar vaak het ongeluk in duwt. 
Dat is een van de meest intrigerende observaties in het boek voor mij: verantwoordelijkheid kan, als het tot een absolutisme wordt verheven, omslaan in achterdocht en vervreemding. Kawakami legt genadeloos bloot hoe goede intenties niet automatisch tot goede uitkomsten leiden. 

“Degene die betaalt is sterker dan degene die de ander laat betalen. Degene die de ander laat betalen is zwakker dan degene die betaalt. Degene die betaalt bemoeit zich met de ander en vindt dat hij daar het recht toe heeft. Degene die betaald heeft, al dan niet bewust, altijd een superioriteitsgevoel, waardoor degene die de ander laat betalen zich onbewust dienstbaar gaat opstellen en voortaan aan het gezicht van de ander probeert af te lezen hoe de vlag erbij hangt. De sterken kunnen de zwakkeren als het ze uitkomt ten alle tijde als vuil behandelen.”

Stilistisch is ‘Het gele huis’ herkenbaar Kawakami: zorgvuldig, helder en toch poëtisch. Ze schrijft niet breedsprakig, maar weet met kleine observaties diepe lagen aan te boren. Haar poëtische bewoordingen en beeldende beschrijvingen zijn bijzonder mooi. “Elke zomer, zo ook die bewuste zomer, strekte de nacht zich oneindig uit, met zijn glimmende, glanzende geglazuurde appels en suikerspinnen, de rode kleur van goudvissen die in het water rondspartelden, stuiterballen in bonte kleuren, de geur van aarde, de geur van zoete sojasaus en vreugdekreten die zich vermengden met de walm die voortdurend in de lucht hing.” 
De kracht zit in het detail: de manier waarop een kamer wordt beschreven, een gesprek dat ogenschijnlijk over niets gaat maar ondertussen barst van de onderhuidse spanningen. Het is intiem en universeel tegelijk. 

Wat een heerlijk boek om te lezen. Het legt bloot dat geld en welvaart niet alleen thema’s zijn in landen met grote ongelijkheid of armoede, maar dat ze ook in rijke samenlevingen diepe sporen trekken. Misschien zelfs juist daar, omdat de schijn van genoeg soms verhult hoe afhankelijk we ons voelen van bezit, status of zekerheid.
Het is een boek dat je niet alleen leest, maar ook ondergaat. Het laat zien hoe geld een stille, allesbepalende kracht kan zijn in levens, hoe zorgzaamheid kan omslaan in een gevangenis van verantwoordelijkheden, en hoe de erfenis van familie en opvoeding ons vormt. Een heel mooi portret van een Japan dat maar weinig mensen kennen en wat je vol verwondering kan lezen. 

“Iedereen heeft toch altijd gladde praatjes, maakt alles mooier dat ’t is? Bij het kopen van een auto, bij ’t uitlenen van geld, bij alles heb ik op ’t eind altijd hun plee bekeken. Bij jullie is-ie altijd schoon. Alle zaken leiden naar de plee.”

Het gele huis van Mieko Kawakami, vertaald door Maarten Liebregts en uitgegeven door De Wereldbibliotheek in 2024. 

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link.