​‘De jacht op het verloren schaap’ is een magnifiek boek van Haruki Murakami. Het is een van de eerste boeken die hij heeft geschreven en het eerste boek wat hij heeft geschreven als beroepsauteur. Het is ook een van de weinige boeken waar hij echt onderzoek voor gedaan heeft, in dit geval naar schapen, wat uiteindelijk het verhaal zo uit zijn pen deed rollen zoals hij beschrijft in het nawoord. Gepubliceerd in 1982 en in het Nederlands vertaald en gepubliceerd in 1990 is ‘De jacht op het verloren schaap’ het boek waarmee niet alleen Murakami zichzelf kon zien als beroepsschrijver, maar de rest van de wereld ook.

In ‘De jacht op het verloren schaap’ duiken we in de huid van een bijna dertig-jarige man uit Tokyo. Na de scheiding met zijn vrouw voelt hij zich verloren in zijn eentonige leven als mede-eigenaar van een klein schrijfbureau. Dan krijgt hij een bijzonder verzoek over een van de foto’s die hij heeft gepubliceerd. Als zijn nieuwe vriendin met de prachtige oren over een schaap begint en vervolgens de vraag om het schaap te zoeken ook daadwerkelijk op zijn pad komt, gaat hij op reis. Op zoek naar een verdwenen schaap met een ster op zijn rug.

In het nawoord beschrijft Murakami dat hij voor dit boek echt op onderzoek uit ging en dat is terug te lezen in het boek. Het creëert een beeld van de nieuwe nederzettingen die ontstaan in de bergen waar gevluchte boeren gaan wonen. Deze uitgebreide achtergrondinformatie is fijn te lezen met Murakami’s stijl en humor. “Het landschap had inderdaad veel weg van een blote reet.”
Ook de informatie over schapen en hoe deze in Japan en omliggende landen een rol hebben gespeeld in het land is interessant om te lezen. De mythe gaat rond dat in Noord-China en Mongolië het nogal eens voorkomt dat mensen door schapen worden bezeten. De bevolking gelooft dat het een teken van goddelijke genade is. In een boek dat tijdens de Juan-dynastie verscheen, staat bijvoorbeeld dat Djenghis Khan een wit schaap met een ster op zijn rug in zijn lichaam had wonen. En zo ontstaat een kapstok voor de verkenning van leidende figuren in het vinden van identiteit zoals ook deze regio in Japan een identiteit heeft gevormd.

Een van de sterkste aspecten van ‘De jacht op het verloren schaap’ is Murakami’s vermogen om het onverklaarbare niet uit te leggen, maar te laten bestaan. Hij vertrouwt erop dat zijn lezers kunnen leven met ambiguïteit, met open eindes, met vragen die geen antwoord krijgen.
Murakami kan je aanzetten tot lezen en geboeid houden tot de laatste pagina met de vreemdste verhalen die zweven tussen realiteit en fantasie. Hij heeft een unieke toon waarin zinnen bedrieglijk eenvoudig lijken en op die manier ruimte geven voor een diepere laag. De dialogen zijn simpel, diepgaand en praten over dat wat moeilijk is. “‘Het is alleen dat ik zelf nog niet zo goed snap wat er met me aan de hand is. Ik bekijk de dingen liefst zo redelijk mogelijk, zonder meer te overdrijven dan nodig is. Maar ik wil ook niet nuchterder zij dan nodig. Het duurt even voor je dat kunt.’ ‘Hoe lang ongeveer?’ ‘Geen idee. Misschien een jaar, misschien 10.’”
Een ander opvallend element is de reflectie, de gedachten, het denken dat tijdens de gesprekken plaatsvindt. Het abstracte in de dialogen in gedetailleerde gesprekken maakt het een genot om te lezen. “De dingen waar je werkelijk over wilt praten zijn altijd het lastigst uit te leggen, vind je niet?” Ook in handelingen komt dit terug. In ogenschijnlijk onbenullige details, zoals het openen van een blik bier, het luisteren naar een jazzplaat of een ogenschijnlijk triviaal gesprek, schuilt een gevoel van existentiële leegte en hunkering. “Toen de koffie gemalen was, besefte ik dat ik eigenlijk ijsthee had gewild. Ik besef altijd van alles wanneer het eenmaal te laat is.” En zo komen grote vragen bovendrijven.

Wie ben ik? Is middelmatig genoeg? Dat zijn vragen waar de hoofdpersoon in dit boek antwoord op zoekt. Om deze vragen te beantwoorden vindt hij mensen om zich heen die hij om raad kan vragen, zoals zijn vriendin met de mooie oren en de Schaapman. “Je hebt iets over je. Je bent net een zandloper: net wanneer het zand op is, komt er altijd wel iemand die je omkeert.” Zo rolt hij van het ene onwaarschijnlijke verhaal in het andere.
Het is het eerste boek dat Murakami schreef als beroepsauteur en ook hij voelt zich in dit boek geleid door de schapen. “Ik had de rare, maar uiterst reële gewaarwording dat het verhaal door schapen naar mij toe werd getrokken.” Ik kan mij voorstellen dat de vragen die de hoofdpersoon zich in dit boek stelt ook door Murakami’s hoofd zijn gegaan toen hij zich beroepsmatig op het schrijverschap richtte.

De zoektocht naar identiteit, autonomie en zingeving speelt een rol in dit boek. De hoofdpersoon weet zelf niet goed waarom hij instemt met deze zoektocht. Hij is, zoals veel karakters in de boeken van Murakami, stuurloos, zwevend tussen een saai kantoorbaanbestaan en een innerlijk verlangen of een innerlijke vraag naar iets groters, iets onbenoembaars. Zijn vriendin, die een mysterieuze aantrekkingskracht uitoefent met haar ‘magische oren’, vertegenwoordigt het irrationele, het intuïtieve, het bovenzinnelijke en vormt hiermee een leidraad die hem aanzet tot avontuur. Als lezer blijf je na afloop van ‘De jacht op het verloren schaap’ achter met een gevoel van verwondering. Het verhaal is niet afgerond in de traditionele zin; de hoofdpersoon keert terug, veranderd maar niet verlicht, met meer vragen dan antwoorden.

Met dit boek zet Murakami de toon voor een aantal onderwerpen die in veel van zijn boeken terug blijven komen. Zo speelt zijn fascinatie voor oren een grote rol in het boek. “Maar haar ware glorietijd was nog niet aangebroken. Ze liet haar oren alleen de volgende twee of drie dagen bloot en verborg toen die schitterende, wonderbaarlijke kunstwerken onder haar haar, en werd zo weer haar alledaagse zelf. Net alsof ze begin maart even haar jas had uitgedaan om te zien of ze al zonder kon.” Het gesprek over oren gaat pagina’s lang door en aan de hand van de oren bouwt Murakami het karakter op. Ook komt muziek, whiskey en de jazzbar terug in het boek. Het karakter van de hoofdpersoon is kenmerkend voor Murakami waarbij het identiteitsvraagstuk speelt en ook de vraag terug blijft komen of een saai leven goed genoeg is. De hoofdpersoon is een Japanner, maar zijn referentiekader is westers. Dit gevoel van dislocatie resoneert op meerdere niveaus en geeft het verhaal een universele lading.

De jacht op het verloren schaap is een schitterend voorbeeld van hoe literatuur tegelijk verwarrend en verhelderend kan zijn. Murakami slaagt erin om het mysterie van het bestaan op een lichte, simpele en vaak hilarische manier te verkennen. Het is een boek dat zich niet laat samenvatten, die meer vragen stelt dan beantwoordt, en die juist daarom zo’n diepe indruk achterlaat. Het is een wonderlijke reis door het alledaagse en bovennatuurlijke. Durf jij de reis aan?

“Ik wist het niet. Er is een hoop dat ik niet weet. En ik ben er niet zo zeker van dat in mijn geval het verstand met de jaren komt. Een karakter kan zich nog enigszins veranderen, maar de middelmatigheid is voor eeuwig. Dat heeft een Russische schrijver ooit gezegd. Soms zeggen ze hele slimme dingen, die Russen. Nou ja, ze hebben dan ook de hele winter de tijd om er op te komen.”

De jacht op het verloren schaap van Haruki Murakami, vertaald door Jacques Westerhoven en uitgegeven door Atlas Contact.

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link.

‘Het spinnenweb’ is het eerste boek dat Joseph Roth schreef in 1923. Het is een donker en visionair debuut van Roth over een duistere periode in de Duitse geschiedenis. Ik vind het een ijzingwekkend verhaal wat ik met angstig kippenvel heb gelezen en waarin helaas de parallellen naar de huidige tijd mij niet geheel vreemd lijken. Het boek, oorspronkelijk als feuilleton verschenen in een Weens dagblad, bleef onvoltooid. Alleen het eerste deel werd gepubliceerd en het tweede deel is verloren gegaan. Toch geldt dit korte boekje als een krachtige voorbode van Roths meesterschap.

In het boek ‘Het spinnenweb’ volgen we de ontwikkeling en gedachten van Theodor Lohse, een voormalig luitenant in het Duitse leger in de Eerste Wereldoorlog. Hij keert terug uit de oorlog met  een diep verlangen naar status en erkenning. Vanuit het perspectief en de gedachtengang van Lohse volgen we hem als hij via allerlei netwerken en geheime genootschappen steeds dieper in de duistere wereld van het rechts-radicale regime terecht komt wat uiteindelijk jaren later onder leiding van Adolf Hitler de grootst denkbare verschrikkingen begaat. Hij raakt verstrikt in complotten, verraad, ideologie en macht waarbij hij steeds verder zich identificeert met het gedachtengoed van radicaal-rechts die de weg voor het nationaalsocialisme effent.

“Hij wilde het worden, luitenant of iets anders. Niet verborgen blijven en niet meer geborgen zijn, niet een bescheiden baksteen in de constructie van een muur, niet de laatste van zijn kameraden, niet degene die luisterde en lachte wanneer zij anekdoten vertelden en moppen tapten, niet meer eenzaam zijn onder de velen, alleen met zijn vergeefse verlangen om aangehoord te worden en met eeuwige ontgoocheling dat hij niet aangehoord maar getolereerd werd en vanwege zijn dankbare aandacht geliefd was.”

Roth toont met dit kleine boekje hoe de chaos en onzekerheid van de naoorlogse periode ruimte bieden aan radicaal nationalisme, antisemitisme en politieke manipulatie. Het gemak waarmee Lohse in deze beweging terecht komt en zich laat meeslepen vanuit zijn drang naar macht, bekendheid en erkenning is angstaanjagend. “In doorwaakte nachten nam zijn plan vaste vormen aan, het kwam tot leven en vroeg erom verwezenlijkt te worden.” En de titel van het boek dekt in het geheel de lading waarbij Lohse verstrikt raakt in een netwerk van complotten, verraad, ideologie en macht, waarbij hij gaandeweg zijn ziel steeds verder verliest, hoewel Lohse dat zelf niet zo ziet.

Lohse wordt beschreven door een van zijn kompanen als: “het was de Europese jongeman: nationalistisch en egoïstisch, zonder geloof, zonder trouw, bloeddorstig en bekrompen. Het was het jonge Europa.” Hij is het prototype van een verbitterde veteraan die zijn roeping heeft gevonden in de tegenbeweging. Het sterke verlangen van Theodor om er toe te doen is voelbaar. Hij wil meer zijn dan hij nu is. “Spoedig zal hij uit zijn eerloze hoekje tevoorschijn komen, een winnaar, niet meer gevangen in de tijd, niet meer gebukt onder het juk van zijn dagen. Ergens schetterden schelle fanfaren, aan de horizon.” Roth beschrijft Lohse als karakter dat even afschrikwekkend als begrijpelijk is, namelijk een man die niet in staat is zijn persoonlijke mislukking onder ogen te zien en daarom zijn toevlucht zoekt in een reactionaire en gewelddadige ideologie.

Het is een dun boekje waarin het verhaal snel gaat, zowel in het leven van Lohse als de geschiedenis. Voor je het weet heeft de radicalisering grond gevonden in het leven van Lohse en van vele anderen. Grote gebeurtenissen in het leven van Lohse wordt snel overheen gelezen terwijl het algehele verlangen van Lohse dat alsmaar sterker wordt voelbaar is door het hele boek heen.
Bij mij komt het verhaal omhoog van de kikker in het water dat tot koken wordt gebracht en volgens de vertelling rustig blijft zitten. Dat is het gevoel dat dit boek mij ook geeft. Als je het rustig en met aandacht leest dringt de ijzingwekkende boosheid, de eindeloze frustratie en het verlangen en de verlossing dat huist in deze rechts-radicale beweging volledig tot je door in slechts 143 pagina’s.

De beleving en gedachten van Lohse van de ontwikkeling van het regime laat het onschuldig en idealistisch lijken wat dit boek zo mooi en krachtig maakt. Het geeft ruimte aan de intentie die in de ogen van Lohse passend is. “Hij, die elk ogenblik verschrikkelijk vond, enkel omdat het nieuw was geweest, die het komende had gevreesd en het blijvende gekoesterd, hij spiegelde zich vermetele onmogelijkheden voor en verwachtte avonturen bij elke stap die hij zette.” Er schuilt overtuigingskracht in de verschrikkelijke ideeën door de wijze waarop het geschreven is in 1923 toen nog niemand kon voorzien wat de ontknoping van deze beweging zou zijn. En toch weet Roth dit als visionair te beschrijven met gruwelijkheden die recht doen aan de verschrikkelijke geschiedenis die dit boek beschrijft.
Een boek gevuld met mooie quotes vol ambitie, terwijl kippenvel en rillingen over mijn rug lopen wetende waar deze verschrikkelijke en alles verwoestende ambitie op uit zou lopen. Een ambitie en verlangen dat onnoemelijk veel mensenlevens heeft gekost.

En helaas komen daar ook de gelijkenissen omhoog die we helaas in onze wereld kunnen zien. Een verlangen naar een betere en eerlijkere wereld vanuit frustratie, boosheid en hopeloosheid waarbij keuzes worden gemaakt die uiteindelijk helemaal niet dienend zijn voor de boze en gefrustreerde burger. “Het was een zege van de bestaande orde. Twee ministers werden ten val gebracht. Zij wisten te veel van de geheime organisaties. Twee nieuwe werden benoemd. Zij wisten meer. Maar het waren vrienden. Ze behoorden tot de democratische partij. Zo leken ze democratisch. Maar ze waren erelid van de Bismarck-bond. En ze stonden in contact met München. En ze waren bang voor de arbeiders.” Het is een zege voor de politieke en persoonlijke doelstellingen van leiders die deze verlangens in de hand spelen en de onderliggende emoties als geen ander weten aan te wakkeren en gebruiken. Het griezelt mij tijdens het lezen van dit boek.

Het spinnenweb is rauw, politiek, visionair, en geeft op schrijnende wijze inzicht in de geest van een tijdperk dat balanceert op de rand van de afgrond: het Duitsland van net na de Eerste Wereldoorlog. Voor mij zou dit het boek van het jaar 2025 moeten worden. Gewoon om mensen wakker te schudden. Hoewel het boek in 1923 verscheen, voelt het als een bijna profetisch werk. Roth doorgrondt al vroeg de onderliggende krachten die zouden leiden tot de opkomst van het nationaalsocialisme.
Juist dat het boek onvoltooid is en eindigt op het moment voor de teloorgang van Lohse vind ik krachtig. Het laat de hoop van de Lohse leven terwijl het de consequenties visionair in beeld brengt. “Hij gelooft in zijn eigen woorden. Zijn overtuiging was het gevolg van zijn eigen spreken en groeide met de galm van de klanken. Zijn stem overtuigde hem.” Het tragische lot van Lohse die zich verliest in een vernietigende ideologie is voelbaar zonder dat Roth om de essentiële vragen heenloopt die confronterend naar voren komen vanuit het perspectief van de dader die Lohse uiteindelijk is.

‘Het spinnenweb’ is een hard, confronterend en visionair boek dat ondanks zijn onvolledigheid een diepe indruk nalaat. Roth toont zich hier al als een scherp observator van zijn tijd, met een feilloos gevoel voor de destructieve krachten die onder de oppervlakte van de samenleving borrelen. Het boek is direct, diepgaand, rijk en maatschappelijk urgent. Het is een verontrustend, belangrijk en beklijvend boek wat ik zeker aanraad!

“Maar deze jonge broer met zijn zachte, goud glanzende ogen liet een heel werelddeel de lucht in vliegen.”

Het spinnenweb van Joseph Roth, vertaald door Wilfred Oranje en uitgegeven door Atlas Contact in 2021.

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link.