Adania Shibli heeft met een ‘Een klein detail’ een beknopt en confronterend boek geschreven. Shibli heeft het gepubliceerd in 2016 en in 2023 is het in het Nederlands uitgebracht. Het is een boekje dat vanuit twee oogpunten en tijden kijkt naar het conflict tussen Israël en Palestina. De onrust sijpelt door het verhaal heen en nestelt zich in de mensen. Het is een gruwelijk verhaal wat voelbaar is in het hele boek zonder alle details van de gruwelijkheden. Zeker in een tijd waarin we nu leven met alle verschrikkelijkheden die plaatsvinden in dit conflict is dit een ontzettend confronterend boek wat mij meerdere keren koude rillingen heeft opgewekt. 

Het verhaal gaat over een jonge vrouw in Ramallah die onderzoekt wat er in 1949, een jaar na de oorlog die on​der de Palestijnen bekend staat als De Catastrofe, met een jonge Palestijnse vrouw is gebeurt die gevangen is genomen door Israëlische soldaten. We maken kennis met de Israëlische commandant en volgen hem met zijn mannen door de woestijn om het gebied te ‘zuiveren’. Het gebied waarin ze zich bevinden is dor en woest. Het is alsof de natuur voortdurend dreigt binnen te dringen in de menselijke orde en deze te ontwrichten.
In de tweede helft van het verhaal gaan we mee met de jonge vrouw uit Ramallah die onderzoekt wat er met de jonge Palestijnse vrouw is gebeurt tijdens de zuiveringen van het Israëlische leger. Ze begeeft zich op bekend en onzeker terrein. Het land wat ze vroeger zo goed kende is nu onbekend, onzeker en gevaarlijk voor haar. Door haar herinneringen, de oude kaarten die ze bij zich heeft en de verhalen van de mensen daar, leren we de destructie kennen die de Palestijnen hebben ondergaan.

Het is een hartverscheurend verhaal zonder direct geconfronteerd te worden met de gruwelijkheden. Shibli speelt met symboliek en details die de nachtmerrie van de Palestijnen tot leven brengt. Zo is de commandant bijna obsessief bezig met zichzelf wassen, schone kleren pakken en proper zijn. Het is routine, een ritueel dat strikte discipline en controle uitstraalt. Hij zuivert zichzelf en zijn tent zoals hij ook het gebied zuivert van de Palestijnen, nauwkeurig en gedreven. 
Naast de menselijke structuren is er een constante dreiging vanuit de natuur, die in Shibli’s roman een eigen rol krijgt. Het gaat niet om spectaculaire confrontaties, maar om de voortdurende dreiging van het onbedwingbare. Een muggensteek, een slang in de woestijn, een hond die blaft: het zijn kleine signalen die de fragiliteit van de menselijke orde blootleggen. Die de kwetsbaarheid tonen van het woeste en dorre gebied vol ogenschijnlijke gevaren voor de militairen.  

De onzekerheid van de vrouw uit Ramallah weerspiegelt een diepgewortelde angst die onontkoombaar is. Ze betreedt het gebied dat ze zo goed kent van vroeger maar wat nu als een vreemde aanvoelt. De kleine Palestijnse dorpjes zijn weg en vervangen door steden, nederzettingen en landbouw. Toch gaat ze ervoor, gesteund door collega’s die zich wel vrij door de zones in het land mogen bewegen. “Er zijn mensen die de kunst verstaan zich precies tussen grenzen te bewegen en ze nooit te overschrijden, maar dat zijn er maar weinig en in ieder geval hoor ik daar niet bij. Zodra ik een grens zie, ren ik erop af en spring eroverheen, of ik overschrijdt hem stiekem, met één enkele stap. Dat doe ik niet bewust en ook niet vanuit een uitgesproken drang om grenzen uit te dagen, het is eerder een kwestie van domheid, want zodra ik over een grens heen ga, val ik in een diep gat van onzekerheid en verwarring. Het is dus eigenlijk eerder onhandig dan iets anders.” Ondanks dat ze dapper de grenzen overschrijdt blijft de angst iets fout te doen, ergens niet te horen of de regels te overtreden voelbaar. De onzekerheid en het gevoel van machteloosheid wat ontstaat is ontzettend knap beschreven door Shibli die dit gevoel tastbaar maakt en tot leven weet te brengen.

Shibli gebruikt in dit boek een indirecte schrijfstijl waardoor de ergste gruwelijkheden uitblijven. Toch resoneert het gevoel van de nachtmerrie die zich daar al deze decennia afspeelt. Deze stijl maakt het boek literair bijzonder krachtig. Shibli laat zien dat de taal van de literatuur niet per se de taal van de feiten hoeft te zijn, maar dat er juist kracht ligt in het openlaten, in het laten resoneren van wat niet wordt gezegd. Het ritme van de tekst draagt bij aan de beklemming: het is niet snel of jachtig, maar geduldig, als de herhaling van de wasbeurten. Er is een cadans die de obsessie en de discipline voelbaar maakt.
Daarnaast speelt Shibli met woorden. Met prachtige, poëtische bewoordingen beschrijft ze de omgeving die tot leven komt door haar woorden. De vele herhalingen met kleine variaties geven de gebeurtenissen grote betekenis. “De luchtspiegeling was het enige wat bewoog. De uitgestrekte, kale vlakten klommen trapsgewijs naar de hemel, zachtjes trillend onder het gewicht van de fata morgana. Het felle, verblindende licht van de middagzon onttrok de silhouetten van de lichtgele zandduinen bijna aan het zicht. Het enige wat er te zien was, waren de vage, doelloos glooiende omtrekken van heuvels, de lange, dunne schaduwen van de droge christusdoorn en de stenen die hier en daar op de hellingen lagen.” Het is een paradoxale schoonheid waarmee Shibli een wereld van angst, discipline en geweld beschrijft. 

De twee verhaallijnen die in dit korte boek over elkaar heen liggen en zich met elkaar verweven geeft mij een beklemmend gevoel. De gevolgen van de zuiveringen en oorlogen in al die jaren ervoor is voelbaar en benauwend. In het zwijgen en de angst ontstaat een beeld van een manier van leven die voor veel mensen inmiddels niet meer ander voor te stellen is. 

Het is een klein boek, maar met een enorme lading. Een uitdagend boek wat confronterend is en mij in angstige, verdrietige en kwetsbare stilte heeft gehuld. Het boek toont hoe literatuur in staat is om de werkelijkheid niet alleen weer te geven, maar ook te bevragen. Shibli’s roman is daarmee niet alleen een kunstwerk, maar ook een aanklacht, een herinnering, een spiegel. Het is een boek dat in al zijn huiveringwekkende stilte en spaarzaamheid des te luider klinkt, zoals dat zou moeten. 

Een klein detail van Adania Shibli, vertaald door Djûke Poppinga en uitgegeven door Koppernik in 2023. 

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link. 

‘Portret in sepia’ is het derde en laatste boek in deze reeks van Isabel Allende gepubliceerd in 2000. Het is het boek dat ‘Het huis met de geesten’ en ‘Fortuna’s dochter’ met elkaar verbindt. ‘Portret in sepia’ is een mooie familiesage, waarin een aantal personages uit Isabel Allende’s vorige romans terugkomen en we nog altijd de familie Del Valle volgen. Het boek is lekker en fijn leesbaar maar tipt weer niet aan ‘Het huis met de geesten’. Qua lezen en de schrijfstijl van Allende komt ‘Portret in sepia’ overeen met ‘Fortuna’s dochter’. Waar het in Fortuna’s dochter een zoektocht was naar verloren liefde, volgt ‘Portret in sepia’ de familie Del Valle middels kleindochter Aurora Del Valle en wordt het een heerlijke familiesaga.

Aurora Del Valle, van kleins af aan geliefd door haar grootouders. Haar moeder Lynn Sommers komt bij de geboorte te overlijden en haar vader wil niets met haar te maken hebben, waarna Severo Del Valle met Lynn trouwt. Eliza Sommers en Tao Chi’en voeden Aurora op. Als Tao Chi’en komt te overlijden brengt Eliza haar geliefde kleindochter naar haar andere grootmoeder, namelijk Paulina Del Valle. In het grote huis ontstaat een bijzondere relatie tussen Aurora en haar ondernemende, rijke grootmoeder.
Eliza en Paulina hebben elkaar gezworen niets over de eerste vijf levensjaren van Aurora te vertellen en haar leven pas echt te laten beginnen als ze bij Paulina komt. Aurora groeit op in een complexe familiegeschiedenis vol mysterie, liefde en verlies en blijft zoeken naar de puzzelstukjes van haar jeugd die maar niet op hun plek lijken te vallen. “Er zijn zoveel geheimen in mijn familie dat ik misschien niet eens genoeg tijd heb om ze allemaal te onthullen: de waarheid is vluchtig, schoongespoeld door stortregens.” Tijdens haar zoektocht, gekweld door afschuwelijke nachtmerries, ontvouwt zich een complex familieverhaal, dat zich afspeelt tegen de achtergrond van politieke onrust en sociale veranderingen in de Verenigde Staten en Chili.

Allende is staat bekend om haar kunst om historische contexten te verweven met krachtige persoonlijke verhalen en ‘Portret in sepia’ is daar weer een mooi voorbeeld van! Het speelt zich af tegen het einde van de 19e eeuw als de goudkoorts in Californië langzaam afzwakt en Chili dat geteisterd wordt door oorlogen en burgerstrijd.
Severo Del Valle vecht mee voor zijn land Chili en we volgen hem langs de meest gruwelijke beschrijvingen van de oorlog. Bijvoorbeeld de beschrijving van een veldslag waarin de Chilenen Lima innemen en vele slachtoffers vallen. Ook Severo is slachtoffer en zijn been moet worden afgezet terwijl hij balanceert op het randje van de dood.

Allende schrijft poëtisch, lyrisch en doorgrondend. Gedurende het verhaal wisselt het perspectief en de tijd, maar altijd met de focus op het leven van Aurora. Ze kan daarin veel details meegeven zonder de aandacht van mij als lezer te verliezen. Voor je het goed en wel beseft zit je in Chili en zie je de oorlog van dichtbij of kan je bijna perfect meedraaien ten huize Del Valle.

Aurora del Valle is een intrigerend hoofdpersonage, wiens emotionele en psychologische groei gedetailleerd wordt uitgewerkt. Haar onzekerheden en twijfels maken haar menselijk en herkenbaar. De sterke vrouwelijke figuren rondom haar – zoals Paulina Del Valle en Eliza Sommers of Nivea Del Valle – vormen steunpilaren en uitdagingen in haar zoektocht naar haar identiteit.
Wat ik zo bijzonder vind in deze serie van Allende zijn de kleine dingen van karakters en personages die in andere boeken worden genoemd en hier weer terugkomen, zoals de schoonheid van Rosa die we leren kennen in het boek ‘Huis met de geesten’ of de schrijvende familieleden van Clara in datzelfde boek. “Ik schrijf om de oude geheimen uit mijn kindertijd op te helderen, mijn identiteit vast te stellen, mijn legende te creëren. Uiteindelijk zijn de herinneringen die we hebben geweven het enige wat we allemaal hebben.” Het maakt het een gelaagde serie waarin je pas in het geheel van de serie de historie en beweegredenen van ieder uitgewerkt personage pas goed leert kennen.
Ook de mannelijke personages zijn complex en gelaagd. Severo del Valle, bijvoorbeeld, is een idealist met een sterk rechtvaardigheidsgevoel, iets wat ook bij andere mannen in de familie terugkomt. Of hoe butler Williams die we pas laat in het boek echt leren kennen, Paulina in haar waarde laat bij zijn huwelijksaanzoek. De dynamiek die bijvoorbeeld tussen hen speelt, geeft een ontroerende gelaagdheid aan het gehele verhaal van de familie Del Valle.

“Ik zoek waarheid en schoonheid in de transparantie van een blaadje in de herfst, in de perfecte vorm van een slak op het strand, in de welving van een vrouwelijke rug, in de textuur van een oude boomstam, maar ook in andere vluchtige vormen van de werkelijkheid.”

De thema’s van familiebanden, vrouwelijke veerkracht en historische contexten zijn in alle drie de boeken prominent aanwezig, maar in ‘Portret in sepia’ wordt de psychologische kant van het verleden en de impact daarvan op het individu extra benadrukt. Het gewicht van geheimen en een verborgen verleden weegt zwaar op Aurora. De liefde is een thema wat eveneens veel terugkomt bij de vrouwen in de familie, zeker een eerste liefde. “Ze was destijds verliefd op de liefde geworden en had zich tevreden gesteld met de kruimeltjes die ze kreeg van een man die meer geïnteresseerd was in weggaan dan in bij haar blijven.” Aurora stapt vol overtuiging in haar eerste verliefdheid waar ze bedrogen uitkomt, maar ze hervindt zich in haar liefde voor fotografie en ontmoetingen later in het leven.

Maar in welke volgorde is het fijn om deze boeken te lezen? De huidige serie heeft namelijk een andere volgorde dan waarin Allende de boeken heeft geschreven. Als je de volgorde die de huidige serie in de nieuwe druk aangeeft volgt, namelijk ‘Fortuna’s dochter’, ‘Portret in sepia’ en ‘Huis met de geesten’ dan lees je de boeken in chronologische volgorden. Mocht je de boeken liever in de volgorde lezen waarin Allende ze ook geschreven heeft, dan begin je eigenlijk achteraan in het verhaal met ‘Het huis met de geesten’ en ontmoet je de kinderen van Nivea en Severo Del Valle die voornamelijk in ‘Portret in sepia’ een grotere rol zullen spelen, het boek dat Allende als laatste heeft geschreven. Dan lees je vervolgens ‘Fortuna’s dochter’ waarin je Eliza Sommers volgt en het begin van de familiekroniek leest. Dit is een op zichzelf staand boek ten opzichte van ‘Het huis met de geesten’. Tot slot lees je dan het verbindende boek, de brug tussen de twee eerdere boeken, namelijk ‘Portret in sepia’.

“We zijn nu allemaal op de leeftijd om gevoelens die nergens toe dienen overboord te gooien en alleen die gevoelens te koesteren die ons helpen te leven. Verdraagzaamheid is er een van.”

Al met al is dit weer een parel van Allende. ‘Portret in sepia’ is een prachtig geschreven, gelaagde roman waarin Allende erin slaagt om een meeslepend familie-epos te creëren en te verbinden dat niet alleen boeit door zijn intrigerende personages, maar ook door de rijke historische en sociale context. Absoluut een aanrader voor liefhebbers van een roman over de zoektocht naar een verborgen verleden in een roerige historische context. En als je dan besluit een van de boeken uit de serie op te pakken, in welke volgorde dan ook, dan raad ik je aan ze alle drie te lezen.

Portret in sepia van Isabel Allende, vertaald door Brigitte Coopmans en uitgegeven door De Wereldbibliotheek in 2001.

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link.