In maart 2025 overleed Mario Vargas Llosa. Een groot gemis voor de prachtige Zuid-Amerikaanse literatuur. Gelukkig heeft hij een productief schrijverschap gehad en zijn er vele boeken van hem om van te genieten. Hoog tijd om een van zijn boeken hier de revue te laten passeren. En dan kan ik wel zeggen dat het een van zijn meest iconische boeken is, maar dat past niet. Hij heeft zoveel magnifieke en iconische boeken geschreven dat ‘De stad en de honden’ een van de boeken in deze memorabele rij is. Llosa heeft een uniek stemgeluid laten horen in zijn boeken waarin macht, militarisme, giftige mannelijkheid en de strijd om het bestaan steeds terug blijven komen. Zo ook in ‘De stad en de honden’ waarin hij een geluid laat horen van macht, militarisme en de strijd van jonge jongens onderling op een cadettenschool. Het is het boek waarmee hij op jonge leeftijd in 1963 doorbrak en wat in 1964 in Nederland uitgebracht is, vertaald door J. G. Rijkmans.

Het boek speelt zich grotendeels af binnen de muren van de militaire school waar jonge cadetten worden opgeleid. Binnen deze muren wordt duidelijk hoe de jongens niet alleen getraind worden tot soldaten, maar ook gehard tot mannen die leren leven met hiërarchie, vernedering en geweld. Ondanks dat is er een kleine groep jongens die macht weet te verkrijgen onder de cadetten. Onder aanvoering van ‘de Jaguar’ geven de jonge honden zich over aan alle mogelijke uitspattingen. Ze kleineren, bespotten en mishandelen een eenling die ze behandelen als slaaf. Bij een van de militaire oefeningen raakt hij zo zwaar gewond dat hij sterft.

Llosa experimenteert met tijdsprongen, perspectiefwisselingen en fragmentarische scènes die soms overlappen. Deze stijl vraagt wat van jou als lezer maar geeft ook een heel eigen stem aan Llosa in zijn boeken. De chaos en de verwarring van de cadetten wordt weerspiegeld in de structuur van het boek middels de schrijfstijl. Het is alsof je als lezer zelf gevangen raakt in de doolhof van macht, geheimen en geweld. Bovendien wordt de waarheid voortdurend ondermijnd: niemand heeft het hele verhaal in handen wat een krachtige spiegeling met de werkelijkheid oplevert.
De taal van Vargas Llosa is rauw en direct, soms hard en schokkend, maar ook poëtisch en indringend. Hij werkt met metaforen en symbolen. De school het functioneert als een microkosmos waarin de machtsstructuren, corruptie en ongelijkheid van de buitenwereld weerspiegeld worden. “Het bergschaap staat onbeweeglijk boven het gras, met slap neerhangende oren en grote vochtige ogen, die verloren in de lege ruimte staren.” Zoals het bergschaap dat de algehele sfeer op de school spiegelt of de hond die komt aanlopen en niet meer weggaat ondanks alle mishandelingen.
Llosa beschrijft de kleinste en mooiste details zorgvuldig en met een vlaag humor. “De majoor nam het rapport weer ter hand. Terwijl hij het overlas probeerde hij op de rode haren van zijn snor te bijten, maar hij had heel kleine tandjes, die er alleen maar in slaagden over zijn lippen te schrapen en ze te irriteren. Met de hiel van zijn ene voet klopte hij zenuwachtig op de grond.” Zijn verbeeldende stijl brengt het boek tot leven en geeft personages unieke karakteristieken die zich vol charme laten visualiseren. En tegelijkertijd maakt Llosa van deze personages een soort spotprent.

Hoewel het boek zich beperkt tot de setting van de militaire academie, is het onmogelijk om het boek los te zien van de bredere Peruaanse samenleving in de jaren zestig. “Het standbeeld van de held scheen een treurende plant, doortrokken van dauw.” Een samenleving die zich voortdurend op het snijvlak van democratie en militarisme bevond en hier ook regelmatig in gewisseld is gedurende de jaren. Llosa laat zien hoe corruptie, machismo en hiërarchie diep verankerd zijn, niet alleen binnen het leger maar in alle lagen van de maatschappij.
Tegelijkertijd wordt er een andere paradoxale vraag aangereikt in dit boek, eentje die mij triggert en nieuwsgierig maakt. Wat als iedereen doet wat niet mag, is het dan oké? Hoe bestraf je dan en is dat dan nog mogelijk? Wat kan je nog doen om de orde te bewaren? Het zijn vragen waar de schoolleiding tegenaan loopt als ze er eenmaal achterkomen welke misstappen en gebeurtenissen die zich onder de cadetten afspelen. “Het was het tweeslachtige, onbestemde uur, waarop de middag en de avond met elkaar in evenwicht verkeren en elkaar als ’t ware neutraliseren.” Het is wellicht ook de vraag die militarisme in de hand speelt. Wat als het tegengeluid niet meer gehoord wordt?

Enerzijds is het moeilijk om niet geraakt te worden door de emoties van de personages: de vernederingen van de Slaaf, de innerlijke strijd van de Poëet, de woede en eenzaamheid achter de façade van de Jaguar. Anderzijds word je ook voortdurend geconfronteerd met de banaliteit van wreedheid: hoe gemakkelijk jonge jongens elkaar kunnen breken, hoe snel macht corrumpeert. Het lijkt daarmee ook een paradoxaal verhaal.
Een ander mooi aspect is dat het boek niet verzandt in een simpele aanklacht of moralistische boodschap. “Hij hield juist van het militaire leven om dezelfde reden waarom de anderen het haatten: om de discipline, de hiërarchie en de veldoefeningen.” Er is geen zwart-wit tegenstrijdigheid van goed versus slecht. Het is een beschrijvend en beschouwend boek zonder daadwerkelijk antwoord te willen geven. Een boek met respect voor ieders verhaal.

Llosa’s ‘De stad en de honden’ geldt als een van de belangrijkste werken uit de Latijns-Amerikaanse literatuur. Het boek schetst een meedogenloos beeld van een jonge generatie die gevormd wordt in een wereld van geweld, machtsstrijd, onderdrukking en mannelijkheid, en legt tegelijk een spiegel voor aan de Peruaanse samenleving van die tijd. Llosa heeft een hele eigen stijl en vertelwijze en dat maakt hem als schrijver uniek. De metafoor is bijzonder krachtig, beangstigend en reflectief wat dit een bijzonder boek maakt en zeker het leesavontuur waard is!

“Het was de laatste zomerdag en nadat hij drie maanden lang als gloeiende kool boven de stranden had gebrand, ging de hemel boven Lima betrekken en kondigde een lange, grijze slaap aan.”​

De stad en de honden van Mario Vargas Llosa, vertaald door J.G. Rijkmans en uitgegeven door Meulenhoff in 1964.

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link.

Mieko Kawakami is een Japanse auteur en een literair fenomeen in eigen land. Inmiddels is ze ook in Nederland doorgebroken met lovende kritieken. Haar werk is vaak intiem, confronterend en tegelijkertijd verrassend toegankelijk. Er zijn vier boeken van haar vertaald naar het Nederlands, waaronder ‘Het gele huis’ en ‘Alle geliefden van de nacht’. Die laatste is al eerder op De Letterfretter voorbij gekomen en dat boek heeft ervoor gezorgd dat ik, net als velen, fan geworden ben van Mieko Kawakami. De onrust en onheilspellende sfeer voel je vanaf de eerste zinnen van ‘Het gele huis’. In het boek zet Kawakami een thema centraal dat universeel is en toch vaak in de marge blijft hangen: de invloed van geld, armoede en welvaart op het leven van iemand. Niet in de rauwe vorm van economische analyses of cijfers, maar in de dagelijkse strijd, de dromen en de keuzes van gewone mensen.

Het boek opent met de 40-jarige vertelster Hana die bij toeval online leest dat een vrouw met wie ze jarenlang heeft samengewoond beschuldigd is van mishandeling, intimidatie en illegale opsluiting. We maken een grote sprong terug in de tijd naar de twintigste eeuw naar het nachtelijke Tokio met de geur van alcohol en sigarettenrook. “Kinderen renden op donkere plekken, omzoomd met nog donkerder schaduwen. Hoe vaak ik ook herhaalde dat het ’s nachts eng was, dat ze niet die kant op moesten gaan, de kinderen lachten alleen maar, ze wisten niet dat dit de nacht was, ze wisten niet eens wat de nacht inhield, niemand wist dat.” Een Japan dat maar weinig mensen ontdekt hebben en een beeld creëert wat onbekend is.
We zien Hana worstelen in haar strijd om volwassen te worden en uit de armoede te klimmen. Van jongs af aan heeft ze het zelf moeten redden. “Iedereen die leeft wordt ouder. Ik wist niet wat ouder worden inhield tot het me zelf overkwam.” Ze opent een bar Lemon samen met een vriendin en gaat samenwonen met drie vriendinnen met wie ze samen Lemon runt. Langzaamaan komt ze in een wereld terecht waar grenzen vervagen en het geld lonkt. De drang naar welvaart neemt haar geleidelijk over.

Een van de meest opvallende lijnen in dit boek is de spanning tussen doemdenken en geloven wat je wilt geloven. Hana gaat uit van verlies, armoede en angst en bouwt vol verlangen haar hoop en geloof daarop, vaak tegen beter weten in. “Nu ik zo zonder doel rondliep, kreeg ik de merkwaardige gewaarwording dat ik me voortbewoog in een droom waarin richting noch tijd bestond.” Wat bijzonder sterk naar voren komt, is hoe overtuigingen een keuze zijn, maar dat vaak onbewust vervlochten in onze dagelijkse rituelen waardoor ze een sterke factor zijn in hoe je kijkt naar de toekomst. En daarin ook veelal bepalend zijn als een self fulfilling prophecy. 
Het spirituele geeft Hana houvast. De kleur geel uit de Feng Shui spreekt haar bijzonder aan en krijgt een steeds belangrijkere plaats in haar leven. Geel staat in de Feng Shui voor welvaart en Hana creëert een gele plek in huis dat als heiligdom wordt beschouwd. Daarmee wordt je meteen gewezen op de paradox van rijkdom: het verlangen ernaar kan bijna religieuze trekken aannemen, terwijl de werkelijkheid vaak grillig, onvoorspelbaar en meedogenloos is.
Geld en welvaart is een belangrijke drijfveer in dit boek. “Geld is gewoon voortdurend in beweging. Van hier naar daar, van de ene persoon naar de andere, van ergens naar ergens. Is dat verplaatsen de ware aard van geld? Wanneer je geld nodig hebt, wanneer je geld wilt hebben, hoe staan die wens en de ware aard van geld dan in vredesnaam tot elkaar in verhouding?” Hana leeft in eerste plaats samen met geld en dan met de mensen om haar heen. Het versluiert regelmatig de daadwerkelijk belangrijke zaken in het leven. Of ze er terugkijkend op terugkomt is de vraag.

Iets anders dat mij intrigeert in dit boek is hoe Hana voortdurend bezig is om zo goed mogelijk haar verantwoordelijkheid te pakken en voor haar vriendinnen en de mensen om haar heen te zorgen. Vanuit de beste intenties, vanuit haar opvoeding, omgeving en normen en waarden doet ze hard haar best zo goed mogelijk voor anderen alles te regelen en te voor anderen te zorgen. Ze doet haar uiterste best voor anderen, zet zichzelf steeds opzij en lijkt zo een toonbeeld van toewijding en altruïsme. Maar ze staat er niet bij stil wat de anderen willen en daadwerkelijk nodig hebben. 
Toch wringt hier iets. Door zo zorgend in het leven te staan, zonder werkelijk stil te staan bij de werkelijke behoeften van de ander, ontstaat er een subtiele scheefgroei. “Jij, die kan bepalen wiens overvloedige zweet goed zweet is en wiens overvloedige zweet slecht zweet is, op welke plek zweet je zelf eigenlijk? Dat moet vast op een prachtige plek zijn, zou je mij de volgende keer kunnen vertellen hoe ik daar kom?” Het zorgen wordt een eigen meetlat, een manier om betekenis te geven aan het eigen bestaan. Hana verandert in een werkbij, iemand die zichzelf voortdurend wegcijfert, maar tegelijkertijd in het beeld van anderen aan de rol een zekere macht en controle probeert te ontlenen. “Mijn geluk was uitgeput, ik was in de steek gelaten, alles werd de verkeerde kant op teruggedraaid, ik werd getroffen door een onvoorstelbaar onstuimig ongeluk en tuimelde naar de bodem van de hel; dit moment hier was het keerpunt voor alles wat me nog te wachten stond - die gedachte dreigde me ter plekke op de grond te doen zakken.” Niet alleen haar omgeving heeft er last van, maar Hana ervaart het zelf ook als een zware last die haar vaak het ongeluk in duwt. 
Dat is een van de meest intrigerende observaties in het boek voor mij: verantwoordelijkheid kan, als het tot een absolutisme wordt verheven, omslaan in achterdocht en vervreemding. Kawakami legt genadeloos bloot hoe goede intenties niet automatisch tot goede uitkomsten leiden. 

“Degene die betaalt is sterker dan degene die de ander laat betalen. Degene die de ander laat betalen is zwakker dan degene die betaalt. Degene die betaalt bemoeit zich met de ander en vindt dat hij daar het recht toe heeft. Degene die betaald heeft, al dan niet bewust, altijd een superioriteitsgevoel, waardoor degene die de ander laat betalen zich onbewust dienstbaar gaat opstellen en voortaan aan het gezicht van de ander probeert af te lezen hoe de vlag erbij hangt. De sterken kunnen de zwakkeren als het ze uitkomt ten alle tijde als vuil behandelen.”

Stilistisch is ‘Het gele huis’ herkenbaar Kawakami: zorgvuldig, helder en toch poëtisch. Ze schrijft niet breedsprakig, maar weet met kleine observaties diepe lagen aan te boren. Haar poëtische bewoordingen en beeldende beschrijvingen zijn bijzonder mooi. “Elke zomer, zo ook die bewuste zomer, strekte de nacht zich oneindig uit, met zijn glimmende, glanzende geglazuurde appels en suikerspinnen, de rode kleur van goudvissen die in het water rondspartelden, stuiterballen in bonte kleuren, de geur van aarde, de geur van zoete sojasaus en vreugdekreten die zich vermengden met de walm die voortdurend in de lucht hing.” 
De kracht zit in het detail: de manier waarop een kamer wordt beschreven, een gesprek dat ogenschijnlijk over niets gaat maar ondertussen barst van de onderhuidse spanningen. Het is intiem en universeel tegelijk. 

Wat een heerlijk boek om te lezen. Het legt bloot dat geld en welvaart niet alleen thema’s zijn in landen met grote ongelijkheid of armoede, maar dat ze ook in rijke samenlevingen diepe sporen trekken. Misschien zelfs juist daar, omdat de schijn van genoeg soms verhult hoe afhankelijk we ons voelen van bezit, status of zekerheid.
Het is een boek dat je niet alleen leest, maar ook ondergaat. Het laat zien hoe geld een stille, allesbepalende kracht kan zijn in levens, hoe zorgzaamheid kan omslaan in een gevangenis van verantwoordelijkheden, en hoe de erfenis van familie en opvoeding ons vormt. Een heel mooi portret van een Japan dat maar weinig mensen kennen en wat je vol verwondering kan lezen. 

“Iedereen heeft toch altijd gladde praatjes, maakt alles mooier dat ’t is? Bij het kopen van een auto, bij ’t uitlenen van geld, bij alles heb ik op ’t eind altijd hun plee bekeken. Bij jullie is-ie altijd schoon. Alle zaken leiden naar de plee.”

Het gele huis van Mieko Kawakami, vertaald door Maarten Liebregts en uitgegeven door De Wereldbibliotheek in 2024. 

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link. 

Met ‘De verliefden’ open je een boek waarin er onderzoek wordt gedaan naar een moord, filosofische bespiegelingen over leven, dood en liefde en ware liefde. Javier Marías heeft ‘De verliefden’ in 2011 gepubliceerd waarna het vertaald door Aline Glastra van Loon in 2012 op de Nederlandse markt gepubliceerd werd. Naar aanleiding van de titel verwachtte ik een liefdesroman waar ik even heerlijk bij weg kon zwijmelen, maar niets bleek minder waar. ‘De verliefden’ is een detective en roman gecombineerd in één.

“Je moet niet alleen de doden laten gaan als ze blijven treuzelen of door ons worden tegengehouden, soms moet je ook de levenden loslaten.”

Het verhaal wordt verteld vanuit het perspectief van María Dolz. Zij ontbijt dagelijks in hetzelfde café waar ze iedere ochtend een gelukkig verliefd stel, Miquel en Luisa, tegenkomt. Zij vormen voor haar het toonbeeld van harmonie en liefde. Hun aanwezigheid verzacht voor María de kilte en eenzaamheid van haar eigen leven.
Maar op een dag verdwijnen ze. María ontdekt dat Miguel op brute wijze is vermoord. Dan kantelt niet alleen haar blik op dit stel, maar ook haar verhouding tot het leven zelf. We volgen haar in de nasleep van deze gebeurtenis, in haar toenadering tot de weduwe Luisa en in haar verhouding met Javier Díaz-Varela, een mysterieuze vriend van Miguel. “Ik wilde zijn stem horen en zijn geest aftasten en zijn lippen in beweging blijven zien.” Verlangen en obsessie, liefde en bedrog, leven en dood; het vindt allemaal een plaats in het verhaal wat zich langzaam ontvouwt.

Marías heeft een prettige en ontspannen schrijfstijl wat het boek gemakkelijk leesbaar maakt. Hij meandert langzaam richting de ontknoping. Hij schrijft niet snel om tot de plot te komen. Hierdoor ontstaat er enige voorspelbaarheid. Hij blijft cirkelen rond thema’s, alsof hij de waarheid wil benaderen maar die nooit in één rechte lijn kan bereiken. Dat kan omslachtig aanvoelen, maar als je jezelf eraan overgeeft, meander je met Marías rustig mee door het verhaal.

“Ik mis hem als ik wakker word en als ik naar bed ga en als ik droom en de hele dag daartussenin, het is alsof ik hem permanent met me meedraag, alsof hij deel uitmaakt van mijn lichaam.”

Marías staat bekend om zijn vermogen om filosofische vragen door de verhalen in zijn boeken te verkennen. In ‘De verliefden’ wordt bijvoorbeeld uitgebreid stilgestaan bij het idee dat de dood van anderen ons leven paradoxaal genoeg vaak vergemakkelijkt. Wanneer iemand verdwijnt, vallen obstakels soms weg, en ontstaat er ruimte voor nieuwe verhoudingen. Maar het geeft ook ruimte voor verheerlijking en instandhouding van de relatie omdat veel moeilijke knooppunten in een relatie nooit voorbij komen. Dit is een ongemakkelijke waarheid, maar Marías legt haar met een onontkoombare helderheid bloot.
Daarnaast reflecteert de roman op de rol van herinnering en verbeelding. María kende Miguel en Luisa eigenlijk nauwelijks, en toch bouwde zij in gedachten een beeld op van hun relatie. Na Miguels dood blijkt dit beeld niet langer houdbaar. “Het is de verschrikkelijke kracht van het heden, dat het verleden meer verpletterd naarmate het zich er verder van verwijderd, en het bovendien vervalst zonder dat het verleden zijn mond kan opendoen, protesteren, tegenspreken of iets weerleggen.” Daarmee suggereert Marías dat ons idee van anderen altijd een constructie is, gevormd door ons eigen verlangen en perspectief.

De personages in het boek zijn fijn en gedetailleerd beschreven en opgebouwd. Marías weet de vragen die bij de weduwe spelen ook bij jou te laten spelen. Je maakt onderdeel uit van haar leven, zoals ook María Dolz zich in het leven van de weduwe verdiept. “Wat we ook doen, we zijn altijd alleen maar aan het wachten: als doden met verlof, zoals iemand wel eens heeft gezegd.” Je wordt deelgenoot van het rouwproces van de weduwe die gedeeld wordt door de mensen in haar omgeving in meer of mindere mate. 

Wat mij verder opviel is het spel dat Marías speelt met de gedachte ‘wat als’. Dolz vraagt zich veel af en blijft filosoferen en mijmeren over wat er zou kunnen gebeuren. Deze gedachte blijkt door het boek heen steeds waarheid te worden. Waardoor niet alleen de wensen, maar ook de slechtste en meest akelige gedachten realiteit worden. Waar toch uiteindelijk ook begrip voor lijkt te zijn. “De excessen van verliefden worden aanvaard, niet allemaal natuurlijk, maar soms is het voldoende als iemand zegt dat hij erg verliefd is of was om zich verdere uitleg te besparen.”

Ik merk dat bij het lezen van dit boek mijn verwachtingen niet helemaal vervuld worden. Wellicht waren ze te hoog ingezet. Ik mis de subtiele diepgang in de magie van het verhaal. Het ligt er in dit boek redelijk dik bovenop. Wel is het een lekker verhaal om te lezen en helpt de schrijfstijl van Marías bij het leesplezier. 
Het is een boek dat confronteert met de grote thema’s van het leven, zoals liefde en de dood. Maar ook verraad, rechtvaardigheid en zelfbedrog worden verweven in het verhaal. Marías laat zien hoe onze levens voortdurend gevormd worden door de afwezigheid van anderen, door verlies en door de ongrijpbare aard van verlangen.
Voor iedereen die lekker wil verdwijnen in een verhaal is dit boek zeker een aanrader. Voor degene die subtiele en lieflijke diepgang zoekt verweven in het verhaal, kan beter eerst een ander boek pakken. Toch maken de gedetailleerde en meanderende beschrijvingen van Marías het een prettig leesbaar boek om heerlijk mee te ontspannen. 

“Er zijn mensen die ons aan het lachen maken ook al nemen ze zich dat niet voor, dat lukt hun vooral doordat ze ons opvrolijken met hun aanwezigheid, en dan is een kleinigheid voldoende om ons te laten lachen, we hoeven hen alleen maar te zien, in hun gezelschap te vertoeven en naar hen te luisteren, ook al zeggen ze niets bijzonders of is hun verhaal zelfs met opzet een aaneenschakeling van nonsens en gekkigheden, die we desondanks allemaal leuk vinden.”

De verliefden van Javier Marías, vertaald door Aline Glastra van Loon en uitgegeven door Meulenhoff in 2012. 

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link.