​Ghassan Kanafani’s novelle 'Mannen in de zon' wordt vaak genoemd als een van de meest aangrijpende en invloedrijke werken in de moderne Arabische literatuur. Het boek verscheen voor het eerst in 1962, is fenomenaal vertaald door Djûke Poppinga en uitgebracht in Nederland in 2023. Het verhaal is kort in omvang, maar groots in intensiteit en reikwijdte en helaas relevanter dan ooit tevoren. Het boek laat je het verlangen en de wens naar een beter leven voelen. Het beschrijft niet alleen de fysieke tocht van drie Palestijnse vluchtelingen begin jaren 50 die proberen naar Koeweit te reizen, maar ook de innerlijke strijd, de dromen en de tragische onmacht van een volk dat op zoek is naar bestaansrecht en toekomst.

Het verhaal volgt drie mannen die ieder vanuit hun eigen achtergrond proberen een nieuw leven te vinden in Koeweit. Zij hopen op werk en een toekomst, maar hun weg voert hen dwars door de hitte en de onherbergzaamheid van de woestijn. “Daar bevond zich het land dat tot dan toe niet meer dan een droom, een fantasie was geweest. Maar het land bestond, dat kon niet anders: een tastbare realiteit van stenen, aarde, water en lucht. Heel anders dan de droombeelden die in zijn oververmoeide hoofd sluimerden.” Onderweg ontmoeten zij een oudere man die aanbiedt hen de grens over te smokkelen in zijn tankwagen.
Kanafani laat de lezer kennismaken met de drie hoofdpersonages door middel van korte, indringende schetsen. Elk van hen draagt zijn eigen last en zijn eigen dromen. Hun wanhoop, hun dromen, hun machteloosheid en hun moed staan symbool voor de ervaring van vele Palestijnen van ontworteling en verlangen naar een thuis.

Wat opvalt vanaf de eerste pagina’s is de rijkdom van Kanafani’s taal. De stijl is beeldend, vaak poëtisch, zonder ooit overdadig te worden. “De geur van de aarde drong in zijn neus en stroomde als een onstuitbare vloedgolf door zijn aderen.” Het landschap van de woestijn wordt opgeroepen in beelden die bijna tastbaar zijn: de zinderende hitte, het genadeloze licht, de stilte die bijna oorverdovend wordt. Je wordt meegezogen in een wereld die je tegelijk beklemt en betovert. 
Arabische literatuur is eeuwenlang sterk geworteld geweest in poëzie. Deze klassieke poëtische traditie laat Kanafani leven in deze korte novelle. Het ritme van zijn taal roept de traagheid van de dorre leegte op, de vermoeidheid van lichamen die niet langer willen, de droogte van een toekomst die steeds verder weg lijkt.

Kanafani wordt vaak ondergebracht in wat later de literatuur van verzet is gaan heten. In de Arabische literatuur betekent dit dat de tekst niet alleen een artistiek werk is, maar ook een politieke daad: een manier om stem te geven aan een onderdrukte gemeenschap. In dit aangrijpende boek staat Kanafani onder andere heel mooi stil bij de vraag: Wanneer vlucht je dan? Wat moet je allemaal afgenomen zijn, wat moet er allemaal gebeuren? Welk jaar is het jaar van de vlucht? “Je hebt er tien lange jaren over gedaan om eindelijk te beseffen dat je alles bent kwijtgeraakt: je bomen, je huis, je jeugd en je dorp. De meeste anderen hebben zich door het leven heen geslagen, maar jij zat al die tijd als een oude reus weggekropen in je armetierige hutje. Waar wacht je nog op?”
Uiteindelijk vinden de mannen de dood achterin de tankwagen en vraagt de oudere man zich wanhopig af waarom ze niet geklopt hebben. Die stilte wordt vaak gezien als symbool voor de politieke passiviteit van de Palestijnen in die periode: een volk dat leed, maar zich niet liet horen. Kanafani legt hiermee een scherpe, bijna pijnlijke spiegel voor aan zijn eigen gemeenschap. Het is niet alleen een tragedie van drie individuen, maar ook een collectieve tragedie van een volk dat geen stem heeft of geen stem durft te gebruiken.

Mannen in de zon is een verhaal over hoop en wanhoop, over dromen en desillusies. Het is ook een verhaal over verantwoordelijkheid: de verantwoordelijkheid voor jezelf, je familie, en voor de toekomst van een volk. Kanafani laat zien dat die verantwoordelijkheid vaak te zwaar is om te dragen, zeker wanneer de omstandigheden zo genadeloos zijn als die van de Palestijnen in ballingschap.
Wat dit boek uiteindelijk zo bijzonder maakt, is de balans tussen eenvoud en poëzie. Het verhaal is in wezen rechtlijnig en eenvoudig: drie mannen proberen een grens over te steken. Maar de manier waarop Kanafani dit vertelt, tilt het op tot iets universeels. Het gaat niet alleen over Palestijnen, of over migranten in het Midden-Oosten. Het gaat over de menselijke conditie: de eeuwige strijd om ergens thuis te horen, om een beter leven te zoeken, om niet vergeten te worden.

“De zware tankwagen baande zich met de vier mannen een weg door de woestijn en nam hun dromen, hun gezinnen, hun ambities, hun verdriet, hun wanhoop, hun kracht, hun zwakte, hun verleden en hun toekomst mee. Hij leek tegen een enorme deur te duwen, die leidde naar een nieuwe, onbekende bestemming. Alle ogen waren gevestigd op die deur, alsof ze er door onzichtbare draden naartoe werden getrokken.”

Het is een meesterwerk wat iedereen gelezen moet hebben. Kanafani schrijft niet alleen een verhaal, hij weeft een gedicht in proza. Hij laat zien hoe literatuur niet alleen kan getuigen van een politieke en menselijke tragedie, maar die ook in schoonheid kan omzetten. Het slot van het boek, de vraag die in de lucht blijft hangen, blijft rondzingen: waarom hebben jullie niet geklopt? Het is een vraag die zich niet alleen richt tot de drie mannen in de tank, maar ook tot de ons, tot de mens, tot de wereld. Het maakt dit boek niet alleen literair krachtig, maar ook moreel urgent.

“Alsof deze lege woestijn een reus verborg, die hun hoofden geselde met vuur en kokende teer. Maar konden de zon hen wel doden, met alle drek die in hun borstkas gevangen zat?”

Mannen in de zon van Ghassan Kanafani, vertaald door Djûke Poppinga en uitgegeven door Uitgeverij Jurgen Maas in 2023. 

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link. 

Adania Shibli heeft met een ‘Een klein detail’ een beknopt en confronterend boek geschreven. Shibli heeft het gepubliceerd in 2016 en in 2023 is het in het Nederlands uitgebracht. Het is een boekje dat vanuit twee oogpunten en tijden kijkt naar het conflict tussen Israël en Palestina. De onrust sijpelt door het verhaal heen en nestelt zich in de mensen. Het is een gruwelijk verhaal wat voelbaar is in het hele boek zonder alle details van de gruwelijkheden. Zeker in een tijd waarin we nu leven met alle verschrikkelijkheden die plaatsvinden in dit conflict is dit een ontzettend confronterend boek wat mij meerdere keren koude rillingen heeft opgewekt. 

Het verhaal gaat over een jonge vrouw in Ramallah die onderzoekt wat er in 1949, een jaar na de oorlog die on​der de Palestijnen bekend staat als De Catastrofe, met een jonge Palestijnse vrouw is gebeurt die gevangen is genomen door Israëlische soldaten. We maken kennis met de Israëlische commandant en volgen hem met zijn mannen door de woestijn om het gebied te ‘zuiveren’. Het gebied waarin ze zich bevinden is dor en woest. Het is alsof de natuur voortdurend dreigt binnen te dringen in de menselijke orde en deze te ontwrichten.
In de tweede helft van het verhaal gaan we mee met de jonge vrouw uit Ramallah die onderzoekt wat er met de jonge Palestijnse vrouw is gebeurt tijdens de zuiveringen van het Israëlische leger. Ze begeeft zich op bekend en onzeker terrein. Het land wat ze vroeger zo goed kende is nu onbekend, onzeker en gevaarlijk voor haar. Door haar herinneringen, de oude kaarten die ze bij zich heeft en de verhalen van de mensen daar, leren we de destructie kennen die de Palestijnen hebben ondergaan.

Het is een hartverscheurend verhaal zonder direct geconfronteerd te worden met de gruwelijkheden. Shibli speelt met symboliek en details die de nachtmerrie van de Palestijnen tot leven brengt. Zo is de commandant bijna obsessief bezig met zichzelf wassen, schone kleren pakken en proper zijn. Het is routine, een ritueel dat strikte discipline en controle uitstraalt. Hij zuivert zichzelf en zijn tent zoals hij ook het gebied zuivert van de Palestijnen, nauwkeurig en gedreven. 
Naast de menselijke structuren is er een constante dreiging vanuit de natuur, die in Shibli’s roman een eigen rol krijgt. Het gaat niet om spectaculaire confrontaties, maar om de voortdurende dreiging van het onbedwingbare. Een muggensteek, een slang in de woestijn, een hond die blaft: het zijn kleine signalen die de fragiliteit van de menselijke orde blootleggen. Die de kwetsbaarheid tonen van het woeste en dorre gebied vol ogenschijnlijke gevaren voor de militairen.  

De onzekerheid van de vrouw uit Ramallah weerspiegelt een diepgewortelde angst die onontkoombaar is. Ze betreedt het gebied dat ze zo goed kent van vroeger maar wat nu als een vreemde aanvoelt. De kleine Palestijnse dorpjes zijn weg en vervangen door steden, nederzettingen en landbouw. Toch gaat ze ervoor, gesteund door collega’s die zich wel vrij door de zones in het land mogen bewegen. “Er zijn mensen die de kunst verstaan zich precies tussen grenzen te bewegen en ze nooit te overschrijden, maar dat zijn er maar weinig en in ieder geval hoor ik daar niet bij. Zodra ik een grens zie, ren ik erop af en spring eroverheen, of ik overschrijdt hem stiekem, met één enkele stap. Dat doe ik niet bewust en ook niet vanuit een uitgesproken drang om grenzen uit te dagen, het is eerder een kwestie van domheid, want zodra ik over een grens heen ga, val ik in een diep gat van onzekerheid en verwarring. Het is dus eigenlijk eerder onhandig dan iets anders.” Ondanks dat ze dapper de grenzen overschrijdt blijft de angst iets fout te doen, ergens niet te horen of de regels te overtreden voelbaar. De onzekerheid en het gevoel van machteloosheid wat ontstaat is ontzettend knap beschreven door Shibli die dit gevoel tastbaar maakt en tot leven weet te brengen.

Shibli gebruikt in dit boek een indirecte schrijfstijl waardoor de ergste gruwelijkheden uitblijven. Toch resoneert het gevoel van de nachtmerrie die zich daar al deze decennia afspeelt. Deze stijl maakt het boek literair bijzonder krachtig. Shibli laat zien dat de taal van de literatuur niet per se de taal van de feiten hoeft te zijn, maar dat er juist kracht ligt in het openlaten, in het laten resoneren van wat niet wordt gezegd. Het ritme van de tekst draagt bij aan de beklemming: het is niet snel of jachtig, maar geduldig, als de herhaling van de wasbeurten. Er is een cadans die de obsessie en de discipline voelbaar maakt.
Daarnaast speelt Shibli met woorden. Met prachtige, poëtische bewoordingen beschrijft ze de omgeving die tot leven komt door haar woorden. De vele herhalingen met kleine variaties geven de gebeurtenissen grote betekenis. “De luchtspiegeling was het enige wat bewoog. De uitgestrekte, kale vlakten klommen trapsgewijs naar de hemel, zachtjes trillend onder het gewicht van de fata morgana. Het felle, verblindende licht van de middagzon onttrok de silhouetten van de lichtgele zandduinen bijna aan het zicht. Het enige wat er te zien was, waren de vage, doelloos glooiende omtrekken van heuvels, de lange, dunne schaduwen van de droge christusdoorn en de stenen die hier en daar op de hellingen lagen.” Het is een paradoxale schoonheid waarmee Shibli een wereld van angst, discipline en geweld beschrijft. 

De twee verhaallijnen die in dit korte boek over elkaar heen liggen en zich met elkaar verweven geeft mij een beklemmend gevoel. De gevolgen van de zuiveringen en oorlogen in al die jaren ervoor is voelbaar en benauwend. In het zwijgen en de angst ontstaat een beeld van een manier van leven die voor veel mensen inmiddels niet meer ander voor te stellen is. 

Het is een klein boek, maar met een enorme lading. Een uitdagend boek wat confronterend is en mij in angstige, verdrietige en kwetsbare stilte heeft gehuld. Het boek toont hoe literatuur in staat is om de werkelijkheid niet alleen weer te geven, maar ook te bevragen. Shibli’s roman is daarmee niet alleen een kunstwerk, maar ook een aanklacht, een herinnering, een spiegel. Het is een boek dat in al zijn huiveringwekkende stilte en spaarzaamheid des te luider klinkt, zoals dat zou moeten. 

Een klein detail van Adania Shibli, vertaald door Djûke Poppinga en uitgegeven door Koppernik in 2023. 

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link.