Jakub Małecki is een met lof overladen Poolse schrijver. ‘Saturnin’ is zijn tweede boek wat hij uitbracht in 2020 en in 2022 in Nederland gepubliceerd is. Het bevestigt zijn bijzondere talent voor het weven van persoonlijke verhalen in het grotere weefsel van de geschiedenis. Het is een relatief kort boek waar ik helemaal in meegesleept werd en wat ik absoluut zou aanraden. Het is een boek over herinneringen en trauma’s, over oorlog en verzoening, maar ook over liefde en familie en de ondraaglijke zwaarte van zwijgen.

Op een avond krijgt de voormalig bodybuilder Saturnin een telefoontje van zijn moeder dat zijn 96-jarige grootvader Tadeusz is verdwenen. Vanuit zijn eentonige en rustige leven vertrekt hij naar zijn geboortedorp. Eenmaal terug in zijn geboortedorp komt hij terecht in een draaikolk van herinneringen en familiegeschiedenis. Het leven van drie generaties ontvouwt zich langzaam in de zoektocht naar zijn grootvader. Parallel aan Saturnins zoektocht ontvouwt zich het verhaal van Tadeusz als jongeman tijdens de Tweede Wereldoorlog.
Tadeusz is een zachtaardige muzikant die nooit soldaat wilde worden, maar tegen zijn wil een wraakzuchtige partizaan werd en zich daarna in een diep stilzwijgen hulde. “Ik was een wals, ik was een atoombom, ik was een draak en ik verslond hen allemaal met botten en al.” Als Saturnin hem vindt, zijn trompet opgraaft en zijn grootvader eindelijk begint te vertellen, hoort hij een verhaal dat zijn eigen jeugd in een ander daglicht stelt.

“Ik ben 30 jaar, jong noch oud, ik had liever dat het al wat later was of desnoods wat vroeger, als ik maar wat concreter was, maar nu draai ik als een anonieme muis in een loopwiel elkaar opvolgende eentonige dagen af die bestaan uit werk, naar het werk gaan, van het werk thuiskomen, boodschappen doen, eten, naar de computer staren en avondwandelingen. Ik moet echt stoppen met snoepen.”

Małecki laat twee levenslijnen vloeiend in elkaar overlopen. Terwijl Saturnin worstelt met zijn plaats in de wereld en zijn familie, leren we Tadeusz kennen als een jonge man die door ervaringen en een leven in tijden van oorlog uit idealisme en vriendschap zijn leven op het spel zet. “De jeugd denkt zelden aan de ouderdom, maar de ouderdom denkt vaak aan de jeugd.” Maar Saturnin is niet zonder hoop. Van zijn grootvader leert hij dat muziek sterker is dan de verwoestende indrukken van een oorlog en liefde overwint en in zijn eigen leven leert hij dat ondanks gebroken botten dromen werkelijkheid kunnen worden.

Małecki’s stijl is sober maar geladen, poëtisch en helder. Hij begrijpt de kunst van lange zinnen, van woorden in één adem, zonder in de war te raken maar wel met ademnood. Zijn taal heeft iets ontroerends eenvoudigs en tegelijk blijft het gevoel hangen dat er iets niet klopt. “Soms zie ik meer, heel precies, en zit ik vol met woorden die niet van mij zijn. Weer als die radio, om de haverklap ben ik afgestemd op iets waarvan ik daarvoor absoluut geen weet had.” Het geeft de lezer ruimte om te voelen, te denken, en de brok in de keel langzaam te laten zakken en het verhaal in zich op te nemen. Door de afwisseling van perspectieven en stemmingen door de generaties heen in een veranderend Polen ontstaat een gelaagd portret van menselijke veerkracht.
Het is een gruwelijk verhaal met daarin de waanzin van een familie. De sfeer in het boek is droomachtig en de ‘wat als-vraag’. Heel langzaam ontvouwt zich het plot vergezeld van terugblikken op het leven door de generaties heen. Het verhaal voelt rond en compleet vanuit de echo van de generaties.

Małecki schrijft geestig en toegankelijk. Ik vind het heerlijk en fascinerend om te lezen hoe Małecki de karakters in dit boek opbouwt in de kleine details van het leven die ontzettend veel kunnen zeggen. Over zijn moeder zegt Saturnin bijvoorbeeld: “Ze lijdt aan zinnen-loosheid, ze heeft altijd geleden aan dat gebrek aan punten en andere leestekens die het mogelijk maken afzonderlijke delen in haar uitspraken uit elkaar te houden en daardoor komt het gewist van het afremmen van die woordenvloed gewoonlijk voor rekening van haar gesprekspartner, van mij.”

Ondanks dat het boek gemakkelijk en fijn leest, snijdt het echter heftige thematiek aan die niemand onberoerd laat. Tadeusz is geen held in klassieke zin, maar een jonge man die keuzes moet maken onder onvoorstelbare druk. Zijn dagboekfragmenten tonen niet alleen de gruwel van de oorlog, maar ook de innerlijke verscheurdheid die daarmee gepaard gaat die generaties lang doorwerkt.
Tegelijkertijd is er ook ruimte voor het alledaagse in de levens van de beschreven generaties. Het boek leeft door kleine observaties, ironie, en soms zelfs een vleugje absurditeit vooral in de figuur van Saturnin zelf met zijn licht neurotische inslag en gevoel voor ongemak in zijn 30-jarige bestaan. “Ik ben 30, ik leef alleen en ik wacht de hele tijd op iets wat maar niet wil gebeuren.” Deze mengeling van lichtheid en zwaarte maakt het boek niet alleen aangrijpend, maar ook verrassend toegankelijk.

Het is een boek wat blijft hangen als een hoopvolle mist. “Over de velden ligt, zover het oog reikt, een mist die zo dicht is dat ik me kan voorstellen dat ik er een handvol uit neem en opeet. Koel en zoet als de melk die een hele nacht in de kelder heeft gestaan.” Zoals de Tadeusz moeite heeft naar de toekomst te kijken en Saturnin het verleden niet kan laten rusten en dit meeneemt naar de toekomst in ernstige gedachtengangen en droomachtige herinneringen.
Het is de ingetogenheid wat het boek krachtig maakt. Het leest fijn terwijl het zware onderwerpen aandient. Jakub Małecki behoort inmiddels tot de interessantste hedendaagse Poolse schrijvers, en Saturnin is een overtuigend bewijs van zijn kunnen. Hij snijdt universele thema’s aan met een stem die tegelijk gevoelig, helder en doordringend is met lichtheid. Kortom, een absolute aanrader!

“Ergens diep in mijn lichaam liep een vermoeide conciërge langzaam rond en sloot achtereenvolgens alle delen ervan af.”

Saturnin van Jakub Malecki, vertaald door Karol Lesman en uitgegeven door Querido in 2022.

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link.

Wieslaw Myśliwski’s meesterlijke en meest autobiografische roman ‘De horizon’ is gepubliceerd in 1996 en in 2017 uitgebracht in Nederland, vertaald door Karel Lesman. ‘De horizon’ gaat over een kindertijd in Polen en laat een ontroerend portret zien van een klein gezin en intrigerende familie. Myśliwski’s werk is lange tijd onopgemerkt gebleven door zijn teruggetrokken bestaan. Toch is het boek ‘De horizon’ bekroond met de prestigieuze Nike-literatuurprijs in 2017.

In het boek ontmoeten we Piotr, een oudere man, die terugblikt op zijn leven en jeugd in Polen getekend door de Tweede Wereldoorlog. Hij beschrijft een foto van hem en zijn vader en aan de hand van deze foto en beschrijving leren we langzaam het gezin en de familie kennen. “Een mens zou zich niet zoveel moeten herinneren. Een mens is geen vat. Niet alles past erin. En het ergste is als het begint over te lopen.”
In het begin van het boek trekt Piotr als kind met zijn vader, een voormalige officier, en zijn moeder in bij zijn schoonfamilie op het Poolse platteland. De Tweede Wereldoorlog is in volle gang en ze zijn geëvacueerd uit de grote stad. Eenmaal op het platteland volgen we het geklets en de rituelen van Piotrs grootouders, moeder, ooms en tantes. Vanuit gesprekken en gewoonten die ogenschijnlijk nergens over gaan, leren we de familie diepgaand kennen. Zo gaat de hele familie op zaterdag naar het land om te werken en blijft tante Jadwina als enige achter om haar haren te wassen en niemand vind dit erg, ook opa niet. Oom Stefan weet op zaterdagochtend altijd even te ontsnappen van het land en terug te keren naar het huis. “Niemand droomt zomaar voor niks. Dromen moet je met het leven verdienen en vaak betaal je daarvoor een bittere prijs. Ach, hoe bitter. Je droomt niet van pijn als het in het echt niet pijn doet. Je droomt ook niet van liefde al je in het echt niet lief hebt.” Gedurende het verhaal wordt later duidelijk waarom niemand in de familie dit erg vindt. Je hebt het gevoel bij het gekibbel aan de keukentafel te zitten.
Terugblikkend wervelt het boek rustig door het leven van Piotr. Aan de hand van diverse onderwerpen, voorwerpen en plaatsen wordt het leven stukje bij beetje opgebouwd en afgepeld. Bijvoorbeeld regen of het verhaal over de ongelijke schoen. Het zijn kleine voorwerpen die groots worden gemaakt. Als fragmenten die op willekeurige momenten opduiken en samen in vele lagen het leven compleet maken en met gemak in elkaar overvloeien. 

“Ze heeft me die schoen tot het einde van haar leven voorgehouden. Net zoals ze mijn vader voor hield dat hij haar zo vroeg had verlaten, waarbij ze zijn dood niet als een dood beschouwde waarvan zij wist dat hij er geen vrede mee kon hebben, maar als een verduistering waar hij zich vanuit een eigen keuze in het geheim voor haar schuldig aan had gemaakt.”

In al deze kleine dingen leren we de bijzondere karakters van de familieleden kennen. Het is een fantastische opbouw van personages. Compleet, meelevend, bizar. Zo heeft oom Wadlek een grootse obsessie voor Raafje, de hond waarvan een oog uitgestoken is en wat oom Wadlek maar niet kan laten rusten. Ook de recepten van moeder en het nauwkeurig bijhouden daarvan in haar schrift, de verloren schoen, vader met zijn ziekte en de droom van de leren schoenen en bijpassende tas die hij voor moeder zou kopen, of zijn verhalen over veldslagen. Tante Jadwina met haar haar en haar fenomenale borstpartij. En niet te vergeten, de dames Poncka met hun tango, cacao en stropdassen waarbij het gezin in het souterrain woont.
Al deze voorbeelden zijn met aandacht uitgewerkt en roepen effectief beelden en gevoelens op waarbij meerdere lagen worden aangeboord. Mijn nieuwsgierigheid naar de personages wordt gewekt en de humor en wonderbaarlijke beschrijvingen zorgen ervoor dat ik mij blijf verwonderen. 

‘De horizon’ is prachtig geschreven met een nuchtere, poëtische en lyrische schrijfstijl. Meeslepend en ontroerend krachtig neemt Myśliwski ons mee in zijn meest autobiografische roman. Een stukje uit het boek waarbij de emotie en spanning van Piotr voelbaar is in de meeslepende schrijfstijl van Myśliwski ontstaat bij de speech van de kameraad. Voorbereid komt Piotr ten tonele om een speech te doen als blijkt dat voor hem een openingsspeech wordt gehouden door de eerste secretaris die gelijk blijkt te zijn aan die van Piotr. We volgen de gedachten van de jongen in detail en de hoop dat de secretaris halverwege stopt zodat hij het af kan maken komt tot leven en wordt ongeëvenaard ten tonele gebracht. 

De tijd loopt door elkaar in het boek en gaat naadloos in elkaar op en over. De herinneringen lopen door elkaar en dat kan er ook voor zorgen dat het boek wat uitdagender is om te lezen. Toch past het goed bij het idee dat het leven niet altijd logisch of chronologisch te begrijpen is. Zelden maakt Myśliwski gebruik van jaartallen. De tijdsaanwijzingen blijven vaag in de zin van voor, tijdens of na de oorlog waardoor het leven van Piotr en zijn familie organisch in elkaar overvloeien. 

Tijdens het lezen lijkt het een circulair opgebouwd verhaal. Cirkels van woorden in een cirkel van het verhaal. Zoals het verhaal van het opstel over de regen. Hij krijgt deze opdracht van de meester en vervolgens schrijft hij in het boek al zijn ervaringen met regen terugkijkend op het leven. En sluit vervolgens af met nadenken wat hij in het opstel over het nut van regen moet schrijven voor de meester. Een fenomenaal voorbeeld van hoe het boek de tijd laat vertragen en de steeds verspringende gedachten van Piotr volgt. Al dromend beweegt het boek zich door de cirkels van het bestaan heen.

“Dromen weten het meest. In dromen kun je van iets dromen wat je anders nooit zou hebben geweten.”

‘De horizon’ doet mij aan het einde denken aan ‘Honderd jaar eenzaamheid’ van Gabriel García Márquez. Als ik vervolgens de achterkant lees, beschrijft de vertaler Karel Lesman: “Dit is geen magisch realisme, die is lyrisch realisme.” Dit kenmerkt zich door de poëtische woorden voor realistische situaties, de innerlijke beleving die als rode draad door het boek heenloopt en een vertraagde tijdservaring waarin tijd fluïde is en herinnering en bespiegeling de structuur bepalen.
Wiesław Myśliwski wordt vaak gezien als een van de grootste Poolse schrijvers van de 20e eeuw, en ‘De horizon’ is een perfect voorbeeld van zijn unieke stijl en visie. Zijn vermogen om het alledaagse te verheffen tot iets levendigs en daar een ontroerend portret uit te distilleren is een van zijn grootste krachten. Met een poëtische woorden in lange, meanderende zinnen die de innerlijke gedachten van Piotr volgen ontstaan er diepgaande inzichten en prachtige beelden in een realistische alledaagsheid. De melancholie die door het boek heen loopt, is aangrijpend, maar wordt verzacht door momenten van schoonheid en hoop. 

“De zon begon als een kuiken uit de schaal uit de aarde te kruipen en de dauw was na de nacht nog niet verdampt.”

De meningen over dit boek lopen zeer uiteen. Het is geen gemakkelijk boek om te lezen en het vraagt inderdaad wat van de lezer. Het wordt wel een oefening in geduld genoemd en wellicht terecht want Myśliwski heeft een rustig voortkabbelende stijl waar hij gerust meerdere pagina’s kan vullen over de ongelijke schoen. “Misschien ging het haar wel helemaal niet om die schoen, want elke keer als ze er tegen mij weer over begon, voelde ik alsof die verloren schoen haar hielp een beetje van de pijn los te laten als ze van pijn vervuld was. Ik begreep alleen niet waarom nu juist die schoen?” Toch vind ik het een fantastisch boek. Zeker in het begin kost het boek mij ook enig aandacht, maar al snel bevind ik me midden in het verhaal en kan ik het boek niet meer wegleggen. De schrijfstijl biedt rijke beloningen in de vorm van diepgaande inzichten en prachtige beelden. Juist in de details bouwen de lagen van het verhaal en het leven van Piotr in Polen zich op. 

Al met al vind ik ‘De horizon’ van Wiesław Myśliwski een meesterwerk dat je uitdaagt om na te denken over de grote vragen in het alledaagse leven. Het is een boek dat tijd en aandacht vereist, maar de beloning is een onvergetelijk verhaal. Met zijn poëtische stijl, diepgang en kronkelende gedachtengang behoort dit boek tot de literatuur die blijft hangen en je niet meer loslaat. 

“Woorden groeien in een mens immers tezamen met hem. Ze worden als uit ijzererts uit zorgen, kwellingen, tranen gesmolten. Niemand krijgt ze ten geschenke, alleen omdat hij waar en wanneer is geboren. De prijs van de woorden is ons lot.”

De horizon van Wieslaw Mysliwski, vertaald door Karol Lesman en uitgegeven door Querido in 2018. 

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link.