Met ‘De verliefden’ open je een boek waarin er onderzoek wordt gedaan naar een moord, filosofische bespiegelingen over leven, dood en liefde en ware liefde. Javier Marías heeft ‘De verliefden’ in 2011 gepubliceerd waarna het vertaald door Aline Glastra van Loon in 2012 op de Nederlandse markt gepubliceerd werd. Naar aanleiding van de titel verwachtte ik een liefdesroman waar ik even heerlijk bij weg kon zwijmelen, maar niets bleek minder waar. ‘De verliefden’ is een detective en roman gecombineerd in één.

“Je moet niet alleen de doden laten gaan als ze blijven treuzelen of door ons worden tegengehouden, soms moet je ook de levenden loslaten.”

Het verhaal wordt verteld vanuit het perspectief van María Dolz. Zij ontbijt dagelijks in hetzelfde café waar ze iedere ochtend een gelukkig verliefd stel, Miquel en Luisa, tegenkomt. Zij vormen voor haar het toonbeeld van harmonie en liefde. Hun aanwezigheid verzacht voor María de kilte en eenzaamheid van haar eigen leven.
Maar op een dag verdwijnen ze. María ontdekt dat Miguel op brute wijze is vermoord. Dan kantelt niet alleen haar blik op dit stel, maar ook haar verhouding tot het leven zelf. We volgen haar in de nasleep van deze gebeurtenis, in haar toenadering tot de weduwe Luisa en in haar verhouding met Javier Díaz-Varela, een mysterieuze vriend van Miguel. “Ik wilde zijn stem horen en zijn geest aftasten en zijn lippen in beweging blijven zien.” Verlangen en obsessie, liefde en bedrog, leven en dood; het vindt allemaal een plaats in het verhaal wat zich langzaam ontvouwt.

Marías heeft een prettige en ontspannen schrijfstijl wat het boek gemakkelijk leesbaar maakt. Hij meandert langzaam richting de ontknoping. Hij schrijft niet snel om tot de plot te komen. Hierdoor ontstaat er enige voorspelbaarheid. Hij blijft cirkelen rond thema’s, alsof hij de waarheid wil benaderen maar die nooit in één rechte lijn kan bereiken. Dat kan omslachtig aanvoelen, maar als je jezelf eraan overgeeft, meander je met Marías rustig mee door het verhaal.

“Ik mis hem als ik wakker word en als ik naar bed ga en als ik droom en de hele dag daartussenin, het is alsof ik hem permanent met me meedraag, alsof hij deel uitmaakt van mijn lichaam.”

Marías staat bekend om zijn vermogen om filosofische vragen door de verhalen in zijn boeken te verkennen. In ‘De verliefden’ wordt bijvoorbeeld uitgebreid stilgestaan bij het idee dat de dood van anderen ons leven paradoxaal genoeg vaak vergemakkelijkt. Wanneer iemand verdwijnt, vallen obstakels soms weg, en ontstaat er ruimte voor nieuwe verhoudingen. Maar het geeft ook ruimte voor verheerlijking en instandhouding van de relatie omdat veel moeilijke knooppunten in een relatie nooit voorbij komen. Dit is een ongemakkelijke waarheid, maar Marías legt haar met een onontkoombare helderheid bloot.
Daarnaast reflecteert de roman op de rol van herinnering en verbeelding. María kende Miguel en Luisa eigenlijk nauwelijks, en toch bouwde zij in gedachten een beeld op van hun relatie. Na Miguels dood blijkt dit beeld niet langer houdbaar. “Het is de verschrikkelijke kracht van het heden, dat het verleden meer verpletterd naarmate het zich er verder van verwijderd, en het bovendien vervalst zonder dat het verleden zijn mond kan opendoen, protesteren, tegenspreken of iets weerleggen.” Daarmee suggereert Marías dat ons idee van anderen altijd een constructie is, gevormd door ons eigen verlangen en perspectief.

De personages in het boek zijn fijn en gedetailleerd beschreven en opgebouwd. Marías weet de vragen die bij de weduwe spelen ook bij jou te laten spelen. Je maakt onderdeel uit van haar leven, zoals ook María Dolz zich in het leven van de weduwe verdiept. “Wat we ook doen, we zijn altijd alleen maar aan het wachten: als doden met verlof, zoals iemand wel eens heeft gezegd.” Je wordt deelgenoot van het rouwproces van de weduwe die gedeeld wordt door de mensen in haar omgeving in meer of mindere mate. 

Wat mij verder opviel is het spel dat Marías speelt met de gedachte ‘wat als’. Dolz vraagt zich veel af en blijft filosoferen en mijmeren over wat er zou kunnen gebeuren. Deze gedachte blijkt door het boek heen steeds waarheid te worden. Waardoor niet alleen de wensen, maar ook de slechtste en meest akelige gedachten realiteit worden. Waar toch uiteindelijk ook begrip voor lijkt te zijn. “De excessen van verliefden worden aanvaard, niet allemaal natuurlijk, maar soms is het voldoende als iemand zegt dat hij erg verliefd is of was om zich verdere uitleg te besparen.”

Ik merk dat bij het lezen van dit boek mijn verwachtingen niet helemaal vervuld worden. Wellicht waren ze te hoog ingezet. Ik mis de subtiele diepgang in de magie van het verhaal. Het ligt er in dit boek redelijk dik bovenop. Wel is het een lekker verhaal om te lezen en helpt de schrijfstijl van Marías bij het leesplezier. 
Het is een boek dat confronteert met de grote thema’s van het leven, zoals liefde en de dood. Maar ook verraad, rechtvaardigheid en zelfbedrog worden verweven in het verhaal. Marías laat zien hoe onze levens voortdurend gevormd worden door de afwezigheid van anderen, door verlies en door de ongrijpbare aard van verlangen.
Voor iedereen die lekker wil verdwijnen in een verhaal is dit boek zeker een aanrader. Voor degene die subtiele en lieflijke diepgang zoekt verweven in het verhaal, kan beter eerst een ander boek pakken. Toch maken de gedetailleerde en meanderende beschrijvingen van Marías het een prettig leesbaar boek om heerlijk mee te ontspannen. 

“Er zijn mensen die ons aan het lachen maken ook al nemen ze zich dat niet voor, dat lukt hun vooral doordat ze ons opvrolijken met hun aanwezigheid, en dan is een kleinigheid voldoende om ons te laten lachen, we hoeven hen alleen maar te zien, in hun gezelschap te vertoeven en naar hen te luisteren, ook al zeggen ze niets bijzonders of is hun verhaal zelfs met opzet een aaneenschakeling van nonsens en gekkigheden, die we desondanks allemaal leuk vinden.”

De verliefden van Javier Marías, vertaald door Aline Glastra van Loon en uitgegeven door Meulenhoff in 2012. 

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link.

‘De fietser van Tsjernobyl’ van Javier Sebastián is een boek dat zich afspeelt tegen de achtergrond van een van de meest verwoestende menselijke en ecologische rampen van de twintigste eeuw. Het geeft een inkijk in de vernietigende kracht die deze ramp met zich meebracht voor mensen en gezinnen die hun huizen hebben moeten verlaten. Dit boek, dat vertaald is uit het Spaans, zoekt een weg tussen fictie en documentatie in een bizarre reis op zoek naar ‘thuis’.

“Een huis moet je onderhouden zodat het niet instort. Als je erin woont blijft het wel overeind, ook al breng je geen reparaties aan. Maar o wee, als je weggaat. Zodra je weggaat, worden de materialen week en in een tijd van niks zakt het in elkaar.”

Het verhaal gaat over de zogenoemde ‘fietser’, die door het desolate landschap van Tsjernobyl zwerft als een voormalige bewoner van de ontruimde zone. We maken kennis met hem in een spookstad op een afgelegen plaats in het besmette gebied. Hij neemt ons mee door de stad heen, laat ons kennis maken met de plunderaars en de weinig achtergebleven inwoners.
De fietser lijkt een dubbel leven te leiden. Enerzijds lijkt het een geïsoleerde overblijver te zijn in een van de ontruimde steden, anderzijds lijkt het een wetenschapper die de gevolgen van de nucleaire ramp op het milieu onderzoekt en mensen kan helpen met een mogelijk vertragend medicijn.
Gedurende het boek leren we meer over hem en zijn onverbroken liefde voor zijn vrouw. De verlaten plaats blijft aan hem en aan zijn vrouw trekken en langzaam ontstaat er een community van overgeblevenen of terugkerende mensen. Allemaal op zoek naar een thuis op deze ontheemde plek. “Maar goed dat er wodka bestaan. En dat we niks weten.”

Het boek snijdt een ontzettend belangrijk onderwerp aan en geeft een realistisch beeld van wat er gebeurt is. Fictie en documentatie lopen door elkaar heen. Het is een mooi boek, maar ook zeer technisch op sommige stukken en bijna zakelijk. Dat maakt het moeilijk te volgen en ingewikkeld om te lezen.
Er lopen verschillende verhaallijnen door elkaar waarin niet veel duidelijk wordt. Dat maakt het moeilijk te volgen en lastig om een gevoel te krijgen bij het verhaal dat ik lees. Het is niet een heel dik boek, dus er is weinig ruimte voor compensatie van het technische deel en de missende informatie door de verhaallijnen die door elkaar lopen.
Halverwege het boek komt er meer duidelijkheid en begint het verhaal intrigerender te worden. Het verlangen van de hoofdpersoon komt langzaam boven drijven. Daarnaast is het boek informatief en vind ik het leerzaam om meer over Tsjernobyl te leren.

“Hij liep met grote passen, waarmee hij uitdrukte dat crises zijn terrein waren. Actie als een manier van leven.”

Sebastián’s beschrijvingen van de besmette landschappen zijn spookachtig, waardoor een sterke sfeer wordt gecreëerd die je onderdompelt in een wereld die zowel bekend als volkomen buitenaards lijkt. Toch kan dit soms overweldigend zijn, waardoor het moeilijk wordt om de diepere thema’s van het verhaal te doorgronden. Zeker in het midden van het boek lijkt het verhaal wat te stagneren en wordt het in de complexiteit een slepend verhaal.
De karakters rondom de hoofdpersoon worden helaas slechts oppervlakkig beschreven. De enorme impact van Tsjernobyl komt in deze levens naar voren en toch is dat in het boek niet echt voelbaar. Er ontstaat door de summiere beschrijving van deze personages geen emotie bij mij als lezer.

Het is wel een thematisch rijk boek over isolatie, verlies en de impact van de mens op de natuur en op elkaar. De omvang van een ramp als deze is niet te bevatten en wordt door het boek wel duidelijker. Een van de sterkste punten van het boek is hoe het de ethische dilemma's aansnijdt die gepaard gaan met het menselijke handelen, onder andere in wetenschappelijk onderzoek. “Vannacht droomde ik dat God boos op me werd en ik vroeg hem niet zo tegen me te doen, zo erg was het toch niet.” De fietser, hoewel hij gedreven wordt door een nobel doel, moet de gevolgen van zijn daden onder ogen zien, en je wordt als lezer uitgedaagd om na te denken over de prijs van menselijke vooruitgang.

‘De fietser van Tsjernobyl’ blijft een fascinerend boek dat belangrijke vragen stelt over verantwoordelijkheid van menselijk handelen, berouw en het verlangen naar een thuis in een gebroken wereld. Sebastián's boek is een waardevolle toevoeging aan de literatuur over Tsjernobyl als een herinnering aan de ramp.
Het is een boek dat uitdaagt. Voor degenen die geïnteresseerd zijn in de snijpunten van geschiedenis, wetenschap en ethiek, biedt dit boek een kijk op wat het betekent om te leven in de schaduw van een ramp.

De fietser van Tsjernobyl van Javier Sebastián Luengo, vertaald door Peter Gelauff en uitgegeven door De Wereldbibliotheek in 2015.

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link.