Mannen in de zon

---

Daar stond hij, met op zijn schouders alle nederigheid en hoop die een oude man kan dragen.

---

​Ghassan Kanafani’s novelle 'Mannen in de zon' wordt vaak genoemd als een van de meest aangrijpende en invloedrijke werken in de moderne Arabische literatuur. Het boek verscheen voor het eerst in 1962, is fenomenaal vertaald door Djûke Poppinga en uitgebracht in Nederland in 2023. Het verhaal is kort in omvang, maar groots in intensiteit en reikwijdte en helaas relevanter dan ooit tevoren. Het boek laat je het verlangen en de wens naar een beter leven voelen. Het beschrijft niet alleen de fysieke tocht van drie Palestijnse vluchtelingen begin jaren 50 die proberen naar Koeweit te reizen, maar ook de innerlijke strijd, de dromen en de tragische onmacht van een volk dat op zoek is naar bestaansrecht en toekomst.

Het verhaal volgt drie mannen die ieder vanuit hun eigen achtergrond proberen een nieuw leven te vinden in Koeweit. Zij hopen op werk en een toekomst, maar hun weg voert hen dwars door de hitte en de onherbergzaamheid van de woestijn. “Daar bevond zich het land dat tot dan toe niet meer dan een droom, een fantasie was geweest. Maar het land bestond, dat kon niet anders: een tastbare realiteit van stenen, aarde, water en lucht. Heel anders dan de droombeelden die in zijn oververmoeide hoofd sluimerden.” Onderweg ontmoeten zij een oudere man die aanbiedt hen de grens over te smokkelen in zijn tankwagen.
Kanafani laat de lezer kennismaken met de drie hoofdpersonages door middel van korte, indringende schetsen. Elk van hen draagt zijn eigen last en zijn eigen dromen. Hun wanhoop, hun dromen, hun machteloosheid en hun moed staan symbool voor de ervaring van vele Palestijnen van ontworteling en verlangen naar een thuis.

Wat opvalt vanaf de eerste pagina’s is de rijkdom van Kanafani’s taal. De stijl is beeldend, vaak poëtisch, zonder ooit overdadig te worden. “De geur van de aarde drong in zijn neus en stroomde als een onstuitbare vloedgolf door zijn aderen.” Het landschap van de woestijn wordt opgeroepen in beelden die bijna tastbaar zijn: de zinderende hitte, het genadeloze licht, de stilte die bijna oorverdovend wordt. Je wordt meegezogen in een wereld die je tegelijk beklemt en betovert. 
Arabische literatuur is eeuwenlang sterk geworteld geweest in poëzie. Deze klassieke poëtische traditie laat Kanafani leven in deze korte novelle. Het ritme van zijn taal roept de traagheid van de dorre leegte op, de vermoeidheid van lichamen die niet langer willen, de droogte van een toekomst die steeds verder weg lijkt.

Kanafani wordt vaak ondergebracht in wat later de literatuur van verzet is gaan heten. In de Arabische literatuur betekent dit dat de tekst niet alleen een artistiek werk is, maar ook een politieke daad: een manier om stem te geven aan een onderdrukte gemeenschap. In dit aangrijpende boek staat Kanafani onder andere heel mooi stil bij de vraag: Wanneer vlucht je dan? Wat moet je allemaal afgenomen zijn, wat moet er allemaal gebeuren? Welk jaar is het jaar van de vlucht? “Je hebt er tien lange jaren over gedaan om eindelijk te beseffen dat je alles bent kwijtgeraakt: je bomen, je huis, je jeugd en je dorp. De meeste anderen hebben zich door het leven heen geslagen, maar jij zat al die tijd als een oude reus weggekropen in je armetierige hutje. Waar wacht je nog op?”
Uiteindelijk vinden de mannen de dood achterin de tankwagen en vraagt de oudere man zich wanhopig af waarom ze niet geklopt hebben. Die stilte wordt vaak gezien als symbool voor de politieke passiviteit van de Palestijnen in die periode: een volk dat leed, maar zich niet liet horen. Kanafani legt hiermee een scherpe, bijna pijnlijke spiegel voor aan zijn eigen gemeenschap. Het is niet alleen een tragedie van drie individuen, maar ook een collectieve tragedie van een volk dat geen stem heeft of geen stem durft te gebruiken.

Mannen in de zon is een verhaal over hoop en wanhoop, over dromen en desillusies. Het is ook een verhaal over verantwoordelijkheid: de verantwoordelijkheid voor jezelf, je familie, en voor de toekomst van een volk. Kanafani laat zien dat die verantwoordelijkheid vaak te zwaar is om te dragen, zeker wanneer de omstandigheden zo genadeloos zijn als die van de Palestijnen in ballingschap.
Wat dit boek uiteindelijk zo bijzonder maakt, is de balans tussen eenvoud en poëzie. Het verhaal is in wezen rechtlijnig en eenvoudig: drie mannen proberen een grens over te steken. Maar de manier waarop Kanafani dit vertelt, tilt het op tot iets universeels. Het gaat niet alleen over Palestijnen, of over migranten in het Midden-Oosten. Het gaat over de menselijke conditie: de eeuwige strijd om ergens thuis te horen, om een beter leven te zoeken, om niet vergeten te worden.

“De zware tankwagen baande zich met de vier mannen een weg door de woestijn en nam hun dromen, hun gezinnen, hun ambities, hun verdriet, hun wanhoop, hun kracht, hun zwakte, hun verleden en hun toekomst mee. Hij leek tegen een enorme deur te duwen, die leidde naar een nieuwe, onbekende bestemming. Alle ogen waren gevestigd op die deur, alsof ze er door onzichtbare draden naartoe werden getrokken.”

Het is een meesterwerk wat iedereen gelezen moet hebben. Kanafani schrijft niet alleen een verhaal, hij weeft een gedicht in proza. Hij laat zien hoe literatuur niet alleen kan getuigen van een politieke en menselijke tragedie, maar die ook in schoonheid kan omzetten. Het slot van het boek, de vraag die in de lucht blijft hangen, blijft rondzingen: waarom hebben jullie niet geklopt? Het is een vraag die zich niet alleen richt tot de drie mannen in de tank, maar ook tot de ons, tot de mens, tot de wereld. Het maakt dit boek niet alleen literair krachtig, maar ook moreel urgent.

“Alsof deze lege woestijn een reus verborg, die hun hoofden geselde met vuur en kokende teer. Maar konden de zon hen wel doden, met alle drek die in hun borstkas gevangen zat?”

Mannen in de zon van Ghassan Kanafani, vertaald door Djûke Poppinga en uitgegeven door Uitgeverij Jurgen Maas in 2023. 

Ben je nieuwsgierig geworden? Dit boek kan je onder andere bestellen via deze link. 

---